Trong mấy số gần đây, PC World VN có đăng một số bài về "Trao đổi E-mail không cần font tiếng Việt". Thực ra người sử dụng quan tâm đến vấn đề lớn hơn, đó là "Sử dụng font tiếng Việt trong Windows". Không phải mọi thứ đều đã rõ ràng, vì nhiều thư bạn đọc gửi đến Tạp Chí hỏi về chủ đề này, nhưng chuyên mục "Trợ giúp" hình như chưa trả lời thích đáng. Vấn đề không ở kỹ thuật chọn font khi soạn thảo văn bản mà ở phương thức Việt hoá thực đơn, hộp thoại, tên biểu tượng trên desktop, tên tập tin (tuy vậy không nên lạm dụng vì nhiều tập tin với tên Việt không truyền được trên mạng), tên tiêu đề cửa sổ, tên các mục tin (trong Exchange và Outlook). Chưa kể đến việc phải làm sao nhập được các chữ Việt có dấu vào hộp văn bản trong trang Web (nhất là trang hiện trong Internet Explorer 3.02 trở về trước). Có lẽ chúng ta cứ mạnh dạn trao đổi với nhau để nếu có đưa ra giải pháp "kỳ quặc" nào đó kiểu như "Dùng file ảnh để gửi e-mail không cần font chữ Việt" (PC World 3-1999, trang 90) thì cũng biết được nhược điểm của mình. Rất mong bạn đọc gần xa cùng trao đổi kinh nghiệm.

    Vâng, một giải pháp đơn giản (ít ra trong thế giới Windows với nhau) là gửi một font chữ Việt, ví dụ tập tin VnTime.ttf (kích cỡ khoảng 48 KB) và hướng dẫn cách cài đặt (vào Control Panel, mở cửa sổ Fonts, chọn File/Install New Font.., chuyển đến thư mục chứa các tập tin font, chọn một hoặc nhiều tập tin font, nhấn OK). Tuy vậy vẫn rắc rối cho người nhận. Đơn giản hơn cả là gửi kèm tập tin VkSetup.exe của hệ VietKey (xem PC World VN 4-1999, tr ang 44) dung lượng 1.343 KB, truyền trên mạng mất từ 3-6 phút phụ thuộc vào modem và ISP. Người nhận chỉ việc thực hiện tập tin lệnh này là cả hệ VietKey được cài vào máy. Nó tự động cài cả một số font chữ Việt, trong đó có Tahoma (tức VnTime.ttf), nghĩa là không phải làm gì khác ngoài thao tác nhấn đúp (cài xong có thể phải khởi động lại Windows) mà đối tác còn có thêm cả bộ gõ chữ Việt trên máy mình. VietKey là bộ gõ tiên tiến và triển vọng nhất hiện nay.

    Trình VkSetup.exe vẫn khá lớn, mong tác giả (e-mail: dangtuan@netnam.org.vn) đưa ra "gói" nhỏ hơn cỡ khoảng 200 KB thì vừa đẹp (tổng dung lượng 3 tập tin tối thiểu của VietKey là VkNt.exe, VkNtDll.dll và VkNt.fon 109 KB). Mạn phép, chúng tôi dùng phần mềm Installer VISE của MindVision Software (web: www.mindvision.com, e-mail: sales@mind vision.com) do mạng Internet Phương Nam (trang chủ: www.tlnet.com.vn) nhã ý cung cấp, để tạo một VkSetup.exe mới có 268 KB với mục đích nghiên cứu và gửi đi Nhật để thử nghiệm (kết quả rất tốt).

    Vấn đề đóng gói ứng dụng bao giờ cũng được giới phần mềm quan tâm. VietKey dùng InstallShield làm công cụ. Mạng Phương Nam dùng Installer VISE để đóng gói các file font của mình. Có lẽ đây là mạng đầu tiên cho phép khách hàng tải font dưới dạng file EXE. Các cơ sở Web như VNN, FPT, CINET, NETNAM, ... đều buộc khách hàng phải tự cài font từ tập tin .ZIP nhận được. Một trong những mạng ra đời sớm ở nước ta là mạng Vitranet đang tìm kiếm công nghệ đóng gói font, nên trong trang Down-load Fonts của mình kêu gọi ai biết được thông tin về loại công cụ này hãy báo theo địa chỉ vitranetvn@hn.vnn.vn.

    Bây giờ ta bàn đến chủ đề chính của bài báo này: Việt hoá tên các đối tượng hệ thống trong Windows. Nếu bạn cài bộ Vietware đầy đủ, hệ sẽ thay 3 tập tin font hệ thống của Windows là Sserife.fon, Vgafix.fon và Vgasys.fon bằng các tập tin tương ứng của mình, do đó sau khi khởi động lại Windows (thủ thuật khởi động nhanh: trong cửa sổ Shut Down Windows, chọn nút Restart, giữ Shift+nhấn OK), bảng điều khiển Vietware hiện đúng chữ Việt theo mã VIETWARE_F và bạn có thể dùng bảng mã này để Việt hóa các đối tượng như tiêu đề cửa sổ, tên tập tin, tên thư mục, tên biểu tượng trên desktop, thực đơn hệ thống (với Access 2.0 thuộc Office 4.3 thì được, với Access 97 ta sẽ bàn đến trong mục dưới đây),... Ba tập tin cũ của Windows được lưu trong thư mục OldSys của Vw20. Khi cần, phải khởi động máy trong chế độ DOS và đưa các tập tin về vị trí cũ trong Windows\Fonts (với Win 95/98), hoặc trong Windows\System (với Win 3.x) hoặc Winnt\Fonts (với WinNT). Thư mục của ABC và VietKey cũng chứa 3 tập tin này đã được Việt hóa. Thay thế font hệ thống không hiệu quả và an toàn bằng giải pháp "Định hướng lại trong Registry". VietKey hay ở chỗ nó tự động làm thao tác này nếu bạn đánh dấu chọn System Font Files khi cài đặt.

    Bạn có thể tự làm điều đó: Gõ lệnh REGEDIT vào Open của khung hội thoại Run... (nhấn nút Start trên thanh tác vụ, chọn Run... trong thực đơn). Với NT 4.0 cũng làm như vậy để vào Registry Editor (có thể thực hiện REGEDT32 thay cho REGEDIT). Trong cửa sổ vừa mở ra, vào nhánh HKEY_LOCAL_MACHINE, mở tiếp Config, mở nhánh 0001, sau đó mở Display, cuối cùng chọn nhánh Font.

    Nhấp đúp vào dòng (string) MS Sans Serif 8,10,12,14,18,24 (VGA res) (không lẫn với dòng dưới!) bên cánh phải (Hình 3). Thêm đường dẫn cần thiết trước Sserife.fon trong hộp thoại Edit String vừa mở, ví dụ thêm C:\ABC\. Xong xuôi, chọn nhánh Settings bên trái.

    Chuyển sang phải, nhấp đúp vào dòng Fixedfon.fon để thêm đường dẫn cần cho Vgafix.fon. Sửa giá trị dòng Fonts bên dưới, ví dụ thành C:\ABC\vgasys.fon. Đóng Registry Editor. Nhấn Start trên thanh tác vụ. Chọn Shut Down... Chọn Restart. Giữ <Shift> trong lúc nhấn OK để khởi động nhanh lại Windows. Máy của bạn đã được Việt hóa bằng các file font hệ thống mới. Sửa các xác lập trong nhánh HKEY_CURRENT_CONFIG\Display cũng có tác dụng tương tự. Khi gõ chữ Việt cho các đối tượng hệ thống, dùng bảng mã TCVN3 (ABC,VietKey) hoặc VIET-WARE_F (Vietware).

    Thủ thuật: Trong Registry Editor, chọn nhánh Display (dưới nhánh 0001), mở thực đơn Registry, chọn Export Registry Files..., chọn thư mục cần để ghi tập tin .REG (một tập tin văn bản mang thông tin về nhánh Display), gõ tên file, ví dụ ABC, nhấn nút Save để tạo file ABC.REG. Về sau khi thấy nhánh này thay đổi nội dung, chỉ việc nhấp đúp vào tập tin .REG tương ứng là nhánh đó được khôi phục từ thông tin đã lưu.

    Chú ý: Không dùng UnInstall của VietKey hoặc Add/Remove Programs trong Control Panel của Windows để gỡ bỏ phần mềm này nếu trước đó đã cài System Font Files qua Custom Setup của VkSetup.exe vì 3 dòng trên trong Registry sẽ bị mất luôn. Khi khởi động lại, do không tìm được đường dẫn đến các font hệ thống, Windows buộc phải dùng tạm font nào đó với cỡ rất nhỏ. Trong trường hợp đó hãy cài lại VietKey, nhưng chỉ chọn System Font Files, rồi vào Registry bỏ các đường dẫn trước Sserife.fon, Vgafix.fon và Vgasys.fon mà VkSetup.exe thêm cho bạn.

    Có thể tự bổ sung các dòng đã mất bằng cách nhấn phím phải chuột tại vùng trống của nơi cần thêm. Chọn New, chọn tiếp String Value, ví dụ gõ Fixedfon.fon để đặt tên cho dòng mới, nhấn <Enter>. Nhấp đúp vào dòng mới, gõ giá trị cần vào hộp Value Data, ví dụ Vgafix.fon. Cũng có thể sang một máy nào đó tạo tập tin .REG cho nhánh cần khôi phục và dùng tập tin này để nhập vào Registry trên máy bạn. Chưa kể đến trường hợp dùng bản sao lưu của SYSTEM.DAT và USER.DAT để khôi phục lại Registry bị hỏng.

    Nếu sau khi sửa Registry mà Win95 của bạn chỉ khởi động được trong Safe Mode với bốn chữ Safe ở bốn góc màn hình, hãy tìm cách khôi phục lại Registry, ví dụ kiểm tra xem đường dẫn tới ABC hoặc VietKey đã đúng chưa, nếu chưa thì sửa lại cho đúng, sau đó khởi động lại Windows.

    Trong Windows NT, vị trí tham chiếu tới các font hệ thống hơi khác: HKEY_LOCAL_MACHINE\SOFTWARE\ Microsoft\Windows NT\ CurrentVersion\ WOW\boot và HKEY_LOCAL_MA-CHINE\SOFTWARE\Microsoft\Windows NT\ CurrentVersion\Fonts.

    Windows 3.x không có Registry, do đó phải sửa SYSTEM.INI và WIN.INI trong thư mục Windows để định hướng lại các tập tin font hệ thống. Trong SYSTEM.INI tìm đến các dòng Fixedfon=vgafix.fon và Fonts=vgasys.fon thuộc mục [BOOT] và sửa lại, chẳng hạn thành: Fixedfon=C:\ABC\vgafix.fon và Fonts=C:\ABC\vgasys.fon. Trong WIN.INI chuyển đến mục [FONTS], đảm bảo có: MS Sans Serif 8,10,12,14,18,24 (VGA res)=C:\ABC\ Sserife.fon.

    Phương pháp định hướng lại font hệ thống kể trên hoàn toàn giải quyết được nhu cầu Việt hóa ứng dụng Access 2.0 của bộ Office 4.3, nhưng với Office 97 thì không như mong đợi. Thực đơn và tên các đối tượng như tên bảng, tên form,... không thể hiện đúng được các chữ Việt có dấu (không khuyến khích đặt tên bảng, tên trường, tên form, tên report,... bằng chữ Việt hoặc bằng những ký tự đặc biệt, kể cả dấu cách hay gạch dưới, mà dùng tên theo kiểu "Lạc đà", ví dụ DmNganhNghe, HoSoHoaGia, ... - về chuyện này cũng có nhiều việc phải bàn). Với thực đơn thì có thể chọn font bằng cách: Bấm phím phải chuột tại một vị trí trống bất kỳ trên màn hình desktop, chọn Properties, vào Appearance, nhấn vào chữ Normal đại diện cho dòng thực đơn ví dụ, chữ Menu hiện trong hộp Item, hộp Font hiện sẵn MS Sans Serif (chưa giải thích được tại sao Office 97 lại không dùng font này cho thực đơn tuy đặc tả rành rành như vậy), hãy chọn Font, Size và thậm chí cả Color (không khuyến khích) theo ý muốn, ví dụ chọn Font là Tahoma (lựa chọn này thì Office 97 chấp nhận), Size bằng 12. Thực tế, Office 97 sử dụng Tahoma (tập tin tương ứng là Tahoma.ttf) cho thực đơn và các đối tượng bên trong Access 97 nếu không chọn lại Font như vừa rồi (riêng font cho trình VBA được chọn trong trang Module của hộp thoại Options). Để giải quyết vấn đề này, có thể tạo Tahoma.ttf mới giống như Sserife.fon của riêng ABC, VietWare hay VietKey rồi tráo đổi. Đáng tiếc là tác giả bài này .... chưa biết làm, vì đang chuyên sâu trong một lĩnh vực khác. May mắn là chị Kiều An e-mail: kieuan@tlnet.com.vn) có hảo tâm giới thiệu trên nhóm tin "Phần Mềm" của mạng Phương Nam là sẵn sàng cung cấp Tahoma.ttf như vậy cho bất cứ ai, thậm chí cứ gửi tập tin .TTF bất kỳ đã Việt hóa (ví dụ VnTime.ttf) thì chị sẽ đổi tên giúp (tất nhiên là đổi cả tên tập tin lẫn tên font cài bên trong). Font của chị dùng được nhưng cỡ chữ lại nhỏ quá. Mong bạn đọc gần xa trợ giúp thêm!

    Vào Internet Options (trước hết chọn View) của Internet Explorer (IE), nhấn lệnh Fonts trong trang General, sau đó chọn font cần thiết trong hộp Proportional Font. Vấn đề là có thể thiết kế trang Web với các hộp văn bản, hộp chọn, vùng soạn thảo (kiểu trường Memo), mà với IE 3.02 trở về trước, không có cách nào đặc tả font chữ cho chúng ngoài kỹ thuật "Định hướng lại các font hệ thống" kể trên. Chọn Proportional Font chỉ tác dụng cho IE 4.0 trở lại đây. Để gõ được từ khóa cần tìm trong trang Web của đĩa PC World VN '99, trước đó bạn phải chọn PCW-Times làm Proportional Font (chọn xong phải đóng và khởi động lại IE). Nhân tiện xin góp ý, trong các đĩa tiếp sau, Tạp chí nên dùng kỹ thuật đóng gói và cài font tự động để bạn đọc chỉ việc nhấn vào một siêu liên kết là các font cần thiết sẽ được cài vào máy của họ. Khi gõ vào hộp tìm kiếm, một số chữ Việt bị dãn cách không hợp lý, trong khi đó Tahoma lại khá tốt về phương diện này. Tốt nhất, không cần động chạm đến font ngầm định của IE. Hãy dùng Style như rất phổ biến trên Web site của Phương Nam Net cho các thẻ <Input>, ví dụ:

<html>

<Input Name=hoten Style="font-family: PCW-Times;font-size: 16px;color: red">

</html>

    Đặc tả font trong thẻ <Input> dường như tránh được hiện tượng dãn cách kể trên và bạn đọc không phải lo định hình lại IE nữa (IE dùng để xem nhiều nội dung khác nhau). Vấn đề tiếng Việt trên Web xứng đáng là một bài báo riêng, ở đây tôi chỉ xin đặt vấn đề để bước đầu trao đổi.

    Bài báo giới thiệu một số kinh nghiệm sử dụng font tiếng Việt trong Windows. Thoạt nhìn vấn đề tưởng đơn giản, có khó chăng là khó với người dùng máy tính, nhưng như bạn đã thấy: cả chuyên gia cũng phải bận tâm, mà lại còn có nhiều điều cần phải nghiên cứu và bàn luận thêm. Tuy vậy, giải pháp đưa ra chắc hữu ích cho tất cả chúng ta.

PcLeHoan 1996 - 2002
Mirror : http://www.pclehoan.com
Mirror : http://www.lehoanpc.net
Mirror : http://www.ktlehoan.com