|
1. Các phím di chuyển trong một trang web
Dưới đây là một số phím nóng của Jaws cung cấp cho người dùng
hỏng mắt khi vào đọc một trang web:
a. Để đọc: Di chuyển mũi tên lên xuống, trình đọc sẽ đọc từng
hàng.
b. Khi đến các thành phần cơ bản của html:
- Liên kết: Khi đưa mũi tên lên xuống đến một liên kết,
Jaws sẽ thông báo loại liên kết như liên kết gởi thư, liên kết
cùng trang hoặc liên kết khác trang. Sau đó, Jaws sẽ đọc chuỗi
từ chứa trong liên kết này. Nếu trong một hàng có nhiều liên kết
thì mỗi lần nhấn mũi tên lên hoặc xuống chỉ nghe đọc một liên
kết. Tính năng này giúp người hỏng mắt dễ xác định tên liên kết
và chỉ cần nhấn Enter là có thể kích hoạt liên kết vừa đọc.
- Bảng table: Khi đến một bản, Jaws sẽ thông báo có bảng và số
dòng số cột có trong bảng. Nếu bảng chỉ có một cột thì Jaws sẽ
lướt qua, không thông báo đây là bảng, bởi bảng một cột là một
hình thức định dạng hình hoặc văn bản trong một trang. Khi vào
bảng, mỗi lần nhấn mũi tên lên xuống, chỉ nghe đọc một ô của
bảng này. Muốn nghe đọc nội dung các ô trong cùng một hàng thì
nhấn R. Muốn nghe đọc nội dung các ô trong cùng một cột nhấn C.
Khi ra khỏi bảng, Jaws sẽ thông báo cuối bảng.
- Danh sách (list): Khi đến một danh sách, Jaws cũng sẽ thông
báo đây là danh sách có bao nhiêu đơn vị.
- Tiêu đề (heading): Jaws thông báo tiêu đề và cấp tiêu đề khi
gặp các thẻ H.
- Biểu mẫu form: Jaws chỉ thông báo khi vào các đơn vị của biểu
mẫu như vào hộp soạn thảo Edit, các check box, radio button...
Mặc định, Jaws chỉ cho phép người dùng đọc nội dung của biểu
mẫu. Muốn nhập liệu hoặc tác động vào các mục của biểu mẫu, dùng
space bar để lựa chọn các radio button, hay check box. Để nhập
liệu vào hộp Edit trước hết phải nhấn Enter để kích hoạt biểu
mẫu. Chức năng này giúp người dùng khiếm thị tránh được việc
nhập liệu ngoài ý muốn khi họ sử dụng các phím nóng để đi tắt
đến các thành phần html trong trang. Chẳng hạn để đến các bảng
họ nhấn T và khi biểu mẫu chưa kích hoạt thì gõ T không có tác
dụng nhập ký tự T vào hộp soạn thảo Edit.
Nhấn Tab để đi đến các liên kết hoặc các đơn vị của biểu mẫu.
- Khung frame: Người dùng có thể di chuyển sang các tập tin html
được ghép vào một tập tin html chung, gọi là khung. Tuy nhiên
thành phần frame hiện nay được khuyến cáo hạn chế sử dụng vì
khung các tập tin html con sub-file hiển thị trong một tập tin
sẽ làm màn hình bị giới hạn. Điều này gây trở ngại việc thực
hiện chức năng phóng lớn màn hình.
c. Các phím tắt: Một số phím tắt mà Jaws và các bộ đọc màn hình
cho người khiếm thị thường sử dụng:
- Để đi tắt tới các thành phần html:
T: đi tắt đến bảng gần nhất, Shift+T đi lùi về.
L: đi tắt đến danh sách gần nhất, Shift+L đi lùi về.
F: đi tắt đến biểu mẫu, Shift+F đi lùi về.
Tab: đi.
H: đi tắt đến tiêu đề gần nhất, Shift+H đi lùi về tiêu đề gần
nhất.
1: đi đến H1, Shift+1 đi lùi về.
2 đi tới H2, Shift+2 đi lùi về.
... tương tự cho đến H6.
N: đi tắt đến một chuỗi từ có trên 25 ký tự. Chuỗi có thể là một
đoạn văn bản, liên kết hay tiêu đề v.v... việc lập ra phím tắt
này giúp người mù từ ở đầu trang có thể lướt đến một đoạn văn
bản khá dài của trang.
Lưu ý: Một số phím tắt dùng với Jaws cũng được dùng tại
các loại trình duyệt hay trình đọc khác dành cho người khiếm
thị.
2. Những khó khăn khi lướt Web
Dựa vào các công cụ để lướt web, người mù vẫn còn gặp nhiều khó
khăn:
a. Việc thiếu sử dụng các thẻ chức năng của html:
Đây là những vấn đề mà hầu hết các websites trong nước thường
mắc phải. Nhà thiết kế không sử dụng hiệu quả các thẻ chức năng:
a.1 Định dạng font: Khi nghe đọc một văn bản,
người nghe không thể nhận biết các đề mục, kiểu chữ lớn nhỏ, nét
đậm nhạt v.v... Nếu văn bản được đọc bằng người, người đọc sẽ
dùng các cách diễn cảm như đọc nhanh chậm, liên tục hoặc ngừng
nghỉ và những thủ thuật khác hầu giúp người nghe nhận ra bố cục
của văn bản nhờ phân biệt được các đề mục. Các trình đọc hiện
nay chưa hiểu được diễn cảm theo ngữ cảnh này, do vậy nó đọc
liên tục không có sự thay đổi về tốc độ, cao độ và cường độ. Để
nhận ra định dạng font của các chuỗi từ hay đoạn văn bản, người
dùng phải sử dụng các chức năng thông báo, nếu có, font của
trình đọc. Thông thường, đa số người dùng cần theo dõi nội dung
tư tưởng của văn bản hơn là theo dõi định dạng. Do vậy họ gặp
khó khăn khi nắm bố cục văn bản.
Một trở ngại khác của định dạng font trên html ấy là khả năng
lướt nhanh đọc các đề mục chính của văn bản html.
* Khắc phục: Không dùng các thẻ P cho các đề mục
văn bản. Bởi thẻ P không nằm trong nhóm các phím tắt giúp lướt
nhanh đến các đề mục. Ta dùng thẻ H với các cấp H1, H2, H3...
Với người sáng, không có sự phân biệt khi chuỗi từ được cấu tạo
theo thẻ H hay thẻ P. Với người khiếm thị, họ có thể dùng phím H
hoặc 1, 2, 3... để lướt đến các thẻ tiêu đề trong văn bản html.
Mặt khác, trình đọc cũng thông báo cho họ biết các cấp tiêu đề
khi nó tìm thấy thẻ H trước một chuỗi từ.
a.2 Cấu trúc đồ hoạ của trang html: Từ phiên bản
html, người dùng có thêm công cụ div để gói một phần nội dung
văn bản. Trên source của tập tin html, nhà thiết kế có thể gói
nhiều nhóm nội dung trong những cặp thẻ div khác nhau với thuộc
tính id nhằm đặt tên cho mỗi nhóm div này. Sau đó, nhà thiết kế
sử dụng tập tin css để định hướng và định dạng các nhóm div theo
ý muốn. Có 2 trường hợp thường xảy ra để trình bày trang html là
cho những nhóm div hiển thị thành từng khối ngang hàng nhau hoặc
lệch về trái hay phải. Trường hợp thứ hai là có thể các khối div
này hiển thị theo thứ tự ABCDE... nhưng trên source, nó được
viết theo thứ tự khác ví dụ ACEDB.
Trình đọc các loại html ngày nay đọc trên source của html và đọc
theo thứ tự từ trên xuống và từ trái sang. Do vậy ở trường hợp
hai vừa nói, người khiếm thị không nhận ra thứ tự hiển thị là
ABCDE vì chỉ nghe theo thứ tự ACEDB mà trình đọc cung cấp. Ở
trường hợp thứ nhất, họ cũng không biết nhóm nào là ở bên trái
hoặc phải. Nếu nhà thiết kế kết hợp cả hai tình huống vừa nói,
thì người dùng khiếm thị không thể nào nhận ra nhóm bên phải
phía trên là nhóm nào, bởi vì thông tin mà trình đọc cung cấp
chỉ theo thứ tự ACEDB.
Bản thân việc trình bày đồ hoạ như thế nhằm tạo mỹ quan cho
trang và cũng giúp người đọc sáng mắt nhận ra bố cục một cách
sinh động hơn. Với người hỏng mắt, họ không có khả năng quan sát
nên không có khả năng cảm nhận nét thẩm mỹ này. Nói một cách
khác, họ không quan tâm đến cấu trúc đồ hoạ của trang mà chỉ
quan tâm đến nội dung.
Trở ngại xảy ra nếu trên văn bản có những yêu cầu hoặc chú dẫn
theo cách nói tượng hình. Ví dụ, "nhấp chuột vào mục bên góc
phải để “xem tiếp đoạn kế” hay “xem đáp án ở góc trái cuối màn
hình”.
Những câu nói vừa nêu nếu xuất hiện trên trang html có sử dụng
các tình huống vừa nhắc trong mục này, người dùng hỏng mắt sẽ
không thể nào tiếp cận được ý tưởng của tác giả và nhà thiết kế.
* Khắc phục: Lời văn hướng dẫn cần tránh lối nói hình tượng bằng
cách tạo các thẻ H làm tiêu đề cho các nhóm div trong trang. Ví
dụ:
- Thay vì nói "nhấp chuột vào mục bên góc phải để xem tiếp đoạn
kế", ta thêm vào "nhấp chuột vào mục X (hay Y) bên góc phải để
xem tiếp đoạn kế". Bạn có thể tìm nhiều cách nói khác thay cho
lời minh hoạ của tôi.
- Thay vì nói "xem đáp án ở góc trái cuối màn hình", tương tự ta
thêm vào chuỗi từ "mục X" như "xem đáp án ở mục X góc trái cuối
màn hình".
Nếu các div chứa một thẻ danh sách ul hay ol hay một bảng, biểu
mẫu khai báo, ta có thể không cần tạo tiêu đề H vì các loại
thành phần html này thuộc nhóm có phím nóng. Người đọc trang
bằng trình đọc có thể lướt đến bằng các phím nóng này.
a.3 thẻ address và các loại thẻ chức năng khác: Ngoài
việc sử dụng thẻ H để định dạng cho các tiêu đề thay cho thẻ P
(mục a.1) tại một số thành phần của trang, ta nên dùng đúng loại
thẻ chức năng để tạo trang. Ví dụ, dùng thẻ Address tại phần
thông tin về tác giả, địa chỉ liên lạc v.v...
Dùng các loại thẻ Definition thay vì xuống dòng gạch đầu
dòng và in đậm các đề mục có chú thích...
b. Chú thích cho các thẻ hình ảnh và âm thanh:
b.1 Hình của một văn bản: Trình đọc, như đã nói, chỉ đọc
được các tài liệu lưu trữ ở dạng văn bản. Vì thế nếu scan một
văn bản và không dùng các loại phần mềm nhận dạng từ OCR
(optical charectoristic recognition) để chuyển văn bản scan từ
tập tin hình sang tập tin văn bản thì trình đọc sẽ hiểu đó là
hình ảnh. Điều này hiện nay ta thường thấy ở các trường hợp như:
- Khi đăng ký tạo một tài khoản email mới tại các
hãng cung cấp như Yahoo, Google mail... Các hãng này yêu cầu
khách hàng muốn tạo mới một tài khoản cần nhìn một hình vẽ một
số ký tự bất kỳ và nhập các ký tự này vào một hộp soạn thảo khi
đăng ký tài khoản thư điện tử mới. Biện pháp này nhằm giúp các
hãng ấy đối phó với hiện tượng một số hãng quảng cáo dùng các
phần mềm tạo tài khoản thư tự động để phục vụ các mục tiêu gởi
thư quảng cáo đến các địa chỉ thư điện tử khác. Yahoo có thông
báo lời cáo lỗi với người dùng khiếm thị, vì họ không thể tự tạo
địa chỉ bởi không thể đọc được các ký tự này. Điều ấy đã được
nhiều nhóm người dùng khiếm thị khắp nơi phản ánh và cùng tìm
biện pháp tháo gỡ. Bản thân tôi cũng từng đề nghị Yahoo tạo thêm
một cơ hội tiếp cận khác cho người hỏng mắt. Ấy là bên cạnh bức
hình vẽ từ khoá này, hãng có thể cung cấp một lựa chọn mới ấy là
một tập tin âm thanh thu đọc chậm và rõ các ký tự của từ khoá.
Các công cụ tạo địa chỉ tự động cũng sẽ không thể nhận dạng được
từ khoá vì không có phần mềm nhận dạng âm thanh cho các trường
hợp này. Sau một thời gian vận động, nhóm người dùng hỏng mắt
hoan hỉ đón chào các phiên bản mới đây của Gmail khi có thêm tập
tin âm thanh để nhận dạng từ khoá.
- Logo chữ của các đơn vị chủ trang web: Tên của
các cơ quan báo chí thường được vẻ bằng một kiểu chữ riêng và
gần như đấy cũng là biểu tượng của đơn vị. Một số công ty lớn
như Sony, Sanyo... cũng xem kiểu chữ của họ là biểu tượng. Khi
đưa vào trang web của các hãng này, ta sẽ thấy hình của tên đơn
vị được đặt ngay đầu trang. Đây cũng là hình văn bản tạo từ scan
và trình đọc sẽ không đọc được nội dung văn bản trong hình.
Trình đọc chỉ thông báo "hình ảnh" khi gặp thẻ img mang hình
này.
* Khắc phục: Ta có thể thêm vào thuộc tính Alt của thẻ img trong
đó chú thích nội dung của logo. Ví dụ: logo báo XYZ. Hoặc viết
một dòng chú thích bên dưới bằng thẻ P với nội dung như trên. Để
tránh sự trùng lặp về nội dung, bởi với người sáng họ vừa nhìn
thấy tên XYZ của đơn vị lại đọc thêm dòng chữ "logo của XYZ", ta
có thể áp dụng cách làm trong suốt nhóm từ trong thẻ P chú thích
này.
** Làm trong suốt một chuỗi từ là làm cho màu chữ và màu nền
giống nhau (ví dụ, chữ trắng trên nền trắng). Kèm theo đó thu
nhỏ tối thiểu cỡ chữ. Khi màu chữ và màu nền trùng nhau kèm theo
cỡ chữ thật nhỏ, người sáng hầu như không phát hiện được dòng
chữ này. Xem như nó đã bị trong suốt. Với các trình đọc cho
người mù thì do trình đọc đọc trên source của tập tin nên nó vẫn
đọc bình thường. Người dùng khiếm thị hoàn toàn có thể tiếp cận
được.
b.2 Các loại hình ảnh thông dụng: Trong trang cần có nhiều hình
ảnh minh họa phần nội dung. Người dùng khiếm thị có nhu cầu được
thông báo tóm tắt nội dung bức hình. Ví dụ, trong một bài giới
thiệu vịnh Hạ Long thì ắt phải có vài hình ảnh minh họa. Người
mù chỉ cần biết khái quát đấy là hình gì. Ví dụ: hình vịnh Hạ
Long, hình hang X, đảo Y... Để có chú thích này nhà thiết kế cần
sử dụng thuộc tính Alt trong các thẻ img hoặc cũng có thể sử
dụng thủ pháp trong suốt từ ngữ.
Ở đây, cần lưu ý rằng người hỏng mắt không quan tâm đến chi tiết
của hình ảnh đưa vào trang. Ví dụ, cảnh vịnh Hạ Long có chim
bay, hay thuyền trôi trên biển hay màu trời màu biển trong hình
đều không cần chú thích.
b.3 Hình ảnh của các liên kết: Một số trang hiện nay đang sử
dụng hiệu ứng Java Script tại các liên kết, cho phép hiện các
biểu tượng đồ hoạ hoặc hình ảnh sản phẩm tại các liên kết. Đây
là trở ngại rất lớn cho người dùng khiếm thị. Trình đọc chỉ
thông báo có hình và đọc tên tập tin hình được đưa vào trang
nhưng không thể thông báo nội dung hình này. Biện pháp này cần
được bổ sung bởi một dòng chú thích để người dùng hỏng mắt có
thể tiếp cận được.
b.4 Âm thanh: Hiệu ứng Java Script cũng cho phép tải một tập tin
âm thanh vào một liên kết hay những trường hợp khi đưa chuột đến
thì âm thanh sẽ phát ra. Hiệu ứng này gây trở ngại cho người
điếc và những người có trở ngại về nghe. Do vậy bên cạnh âm
thanh phát ra cần có dòng văn bản nhìn thấy được chú thích nội
dung khái quát của tín hiệu âm thanh này.
c. Nền trang (background): Một số trang khi tải về thì tự động
phần nhạc nền sẽ phát lên. Điều này rất thú vị cho người sáng vì
họ sẽ tiếp cận trang trên hai kênh truyền thông độc lập là kênh
hình ảnh để đọc chữ và kênh âm thanh để nghe nhạc. Hiệu ứng này
gây trở ngại cho người hỏng mắt nếu nhạc nền quá lớn. Họ tiếp
cận chỉ bằng một kênh âm thanh. Và vừa chăm chú nghe trình đọc
thông báo nội dung vừa bị át tiếng bởi nhạc nền.
Tôi chân thành tri ân nhóm làm website của đài truyền hình HTV.
Vào cuối năm 2003, thoạt đầu trang của HTV được thiết kế theo
cách này. Khi chúng tôi kêu gọi điều chỉnh thì nhóm làm web đã
nhanh chóng sửa đổi và việc nghe nhạc nền khi vào trang là một
tuỳ chọn của người dùng. Hiện nay các trang nhạc vẫn còn nhiều
nơi không để người dùng tuỳ chọn chức năng muốn nghe nhạc của
họ.
Đối với một số dạng tật mắt như bị mù màu, hay các dạng nhìn
kém, họ cần độ tương phản nhất định giữa màu chữ và màu nền. Một
số trình duyệt ngày nay có cung cấp chức năng tuỳ chọn thay đổi
màu sao cho tạo tương phản mạnh giúp người mắt kém.
d. Font và mã chữ: Tránh dùng một văn bản với nhiều mã chữ khác
nhau. Khi gặp thay đổi mã chữ, các trình đọc sẽ không đọc đúng.
Tốt nhất nên sử dụng Unicode tiếng Việt là mã duy nhất trên
trang.
e. Flash và các loại hình ảnh động (animator): Trình đọc
không thể tìm được đường liên kết vào các nội dung khác nhau của
website nếu trang được thiết kế bằng flash. Hình động ngoài việc
không thể tiếp cận được với người mù vì đó là hình ảnh như đã
nói ở mục b của phần này, hình động còn gây khó khăn cho những
người mắt kém và người bị run cơ tay.
e. Refresh: Không dùng thẻ refresh để tự động cập nhật
dữ liệu vì với người hỏng mắt hoặc các dạng sử dụng web chậm
tay, việc tự động cập nhật sẽ gây khó khăn cho họ.
3. Một số kiểu thiết kế thay thế
Các loại thiết kế dưới đây sẽ tăng thêm khả năng tiếp cận trang
của người khiếm thị và rất nhiều dạng người dùng khác.
a. Access key: Đây là những phím tắt có thể giúp người
hỏng mắt và các dạng người dùng yếu thế khác dễ đi tắt đến các
liên kết thiết yếu của trang. Khi lập liên kết ta thêm thuộc
tính Access key như ví dụ mẫu sau đây:
<a href="index.htm" accesskey="m">
trang chủ
</a>
Theo ví dụ trên để trở về liên kết "Trang chủ" từ một vị
trí bất kỳ nào đó của trang, người dùng nhấn tổ hợp phím Alt+M.
Lưu ý: Các phím tắt sử dụng trong trang cần có số lượng
giới hạn để người dùng có thể nhớ được. Ngoài ra cần tránh một
số phím mà các trình duyệt thông dụng dùng làm phím tắt như
alt+f vào menu file, alt+v menu view... tốt nhất nên dùng các
phím số từ 0 đến 9. Nếu là các phím tắt bằng chữ nên lưu ý rằng
tên phím tắt nếu trùng được với tên liên kết thì sẽ tạo gợi ý
tốt hơn. Ví dụ: Alt+X đi đến "xem tiếp" ta có thể dùng phím tắt
Access key cho các dạng flash.
b. Lướt đến nội dung chính (skip to navigation): Đầu các
trang web, nên có một liên kết cho phép người dùng lướt nhanh
đến phần nội dung chính bỏ qua các bảng danh sách liên kết hoặc
các nhóm thông tin tổng quát khác.
c. Thư mục thuần văn bản text only: Trong trường hợp
trang cần sinh động và nhiều hình minh họa, nhà thiết kế nên lập
thêm một thư mục thuần văn bản giúp nhóm người khiếm thị có thể
tham khảo được phần nội dung văn bản mà không bị trở ngại bởi
các nhóm hiệu ứng hình ảnh hoặc âm thanh. Trong trường hợp này,
nên tạo phím tắt lướt nhanh tới thư mục thuần văn bản này. Với
các trang web động, việc lập thêm một thư mục thuần văn bản rất
đơn giản. Thông tin của thư mục này cũng được cập nhật đồng thời
vào mỗi khi trang chính có cập nhật thông tin. Nếu đã có thư mục
thuần văn bản này thì trang chính có thể sử dụng các loại hiệu
ứng khó tiếp cận. |
