|
1. Phần mềm Braille và nhà giáo Đinh Điền
Đầu năm 1998, nhóm
các sinh viên trường đại học tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh dưới
sự hướng dẫn của thầy Đinh Điền đã lần đầu tiên đưa ra một phần
mềm cho người mù mang tên phần mềm Braille. Phần mềm này chạy
trên nền Dos. Nó là một bộ gồm các phần mềm con như từ điển nói
Anh - Việt, phần soạn thảo văn bản tiếng Việt và chuyển đổi sang
chữ braille, máy tính nói, chương trình tập đánh máy có phát âm,
lịch nói. Các phần mềm này dùng được cho người khiếm thị vì khi
gõ từ vào máy tính, phần mềm liên kết với một bộ đọc và bộ đọc
sẽ đọc lên từ mới nhập vào máy. Ngoài ra, người dùng cũng có thể
nghe máy đọc khi di chuyển con trỏ trên màn hình. Con trỏ đọc
nội dung thông tin đang hiển thị.
Từ đây cho phép ta hình dung công việc thiết kế một phần mềm
dành cho người khiếm thị. Phần mềm ấy cần có hai bộ phận:
-Trình ứng dụng: tuỳ theo chức năng, trình ứng dụng có thể là
trình xử lý văn bản, từ điển hay một loại trình nào đó. Điều cốt
yếu là thông tin thể hiện phải ở dạng văn bản, không phải là
hình ảnh.
-Trình đọc màn hình: gồm một bộ đọc màn hình được điều khiển
bởi một phần mềm gọi là trình đọc màn hình. Trình đọc màn hình
sẽ xuất các âm tương ứng từ bộ đọc này.
2. NĐC-TTS tiếng Việt và tiến sĩ Trần Hà Nam
Vào năm 1991, công ty Scitec đã phát triển một bộ đọc màn
hình tiếng Việt theo đơn đặt hàng của một tổ chức người Việt ở
hải ngoại. Bộ đọc này được sản xuất để phục vụ nhu cầu học tiếng
Việt cho người Việt ở nước ngoài. Bộ đọc được viết theo kỹ thuật
từ điển nói. Trong đó, cần một giọng đọc chuẩn để đọc từng âm
tiết trong tiếng Việt. Mỗi âm tiết sẽ được nối với một từ tương
ứng. Như thế khi từ xuất hiện trên màn hình của trình ứng dụng,
theo lệnh của trình đọc bộ đọc sẽ "đọc" từ này. May mắn vì tiếng
Việt chỉ có khoảng 8.000 âm tiết nên kỹ thuật này được thực hiện
hiệu quả. Kỹ thuật từ điển nói có những ưu điểm là do giọng
người đọc nên dễ nghe hơn, phương thức sản xuất đơn giản hơn.
Tuy nhiên nó cũng có những hạn chế. Do thu bằng tập tin âm nên
đòi hỏi một dung lượng cao. Thường khoảng 30 megabytes. Một số
từ nước ngoài sẽ không đọc được và bộ đọc chỉ đánh vần các từ
này. Ngày nay người ta đang nhắm tới việc thành lập các bộ đọc
tiếng Việt bằng âm tổng hợp. Tại thời điểm năm 2006, có nhiều bộ
âm tổng hợp tiếng Việt đã ra đời; tuy nhiên vẫn chưa được ứng
dụng rộng vào các phần mềm cho người mù vì nhiều lý do mà lý do
chưa đảm bảo chất lượng là quan trọng nhất. Bộ đọc TTS tiếng
Việt của Scitec hiện là bộ nguồn chủ yếu cho nhiều phần mềm cho
người mù hiện nay. Điều này cho thấy tầm nhìn của tiến sĩ Trần
Hà Nam, giám đốc Scitec thời ấy. Ông đã quyết định không chọn
giọng đọc truyền cảm, mượt mà của một phát thanh viên nhưng lại
chọn giọng đọc chuẩn của giảng viên môn phát âm chuẩn trường đại
học Sư Phạm TP.HCM. Nhờ tính chất chuẩn, bộ đọc này đã được
người mù cả 3 miền Bắc, Trung, Nam đều có thể hiểu được.
Cũng vào năm 1998, tiến sĩ Trần Hà Nam đã phát triển một phần
mềm mới dành cho người mù và được tài trợ bởi Sở Khoa học Công
nghệ và Môi trường và có sự hợp tác với trường phổ thông đặc
biệt Nguyễn Đình Chiểu. Phần mềm này được mang tên Nguyễn Đình
Chiểu, chạy trong môi trường hệ điều hành Windows 9x và hiện
đang rất phổ biến trong giới người khiếm thị. Phần mềm Nguyễn
Đình Chiểu cho phép soạn thảo văn bản tiếng Việt và tiếng Anh,
chuyển đổi sang chữ braille, gởi nhận thư điện tử. Trình soạn
thảo này khá mạnh và hoàn chỉnh.
3. Tra cứu Kinh Thánh
Tháng 12/1999 với sự hỗ trợ của nhóm Các giờ kinh phụng vụ
(60a Phạm Ngọc Thạch, TP.HCM), tôi cùng với công ty Scitec đã
hoàn tất phần mềm "tra cứu kinh thánh" gồm toàn bộ 73 sách Cựu
ước và Tân ước với bản dịch mới nhất (được chứng thực năm 1998
bởi Tổng Giám mục thành phố Hồ Chí Minh Phạm Minh Mẫn. Phần mềm
tra cứu Kinh Thánh cũng được sử dụng rộng rãi trong giáo dân
Công giáo Việt Nam, cả người hỏng mắt và người sáng.
4. Mái ấm Thiên Ân
Nhóm VCL của thầy Đinh Điền tiếp tục nâng cấp phần mềm
braille. Các phiên bản sau chỉ nhắm vào phần từ điển Anh - Việt
với các phiên bản lần lượt ra đời của VCL. Sau này, Mái ấm Thiên
Ân - do anh Nguyễn Quốc Phong phụ trách - đã kế thừa và đưa ra
bộ phần mềm MATA. Đây cũng là phần mềm hiện được nhiều người sử
dụng. Đặc điểm nổi bật nhất của MATA là hai phần mềm chuyển dịch
chữ sáng sang chữ nổi MATA Braille và từ điển nói Anh - Việt
MATA Dictionairy.
5. Nhóm Vi tính cho người mù Việt Nam
Vào năm 2001, tôi và hai người bạn khác là thạc sĩ Nguyễn
Tiến Hiệp và Nguyễn Phúc Dũng đã lập nhóm tình nguyện mang tên
"Nhóm Vi tính cho người mù Việt Nam", gọi tắt là VMV. Tháng 8-
2003, VMV đưa ra một bộ gồm nhiều phần mềm dành cho người mù
mang tên VMV. Các ứng dụng này bao gồm chương trình quản lý tập
tin, lịch nói âm dương, máy tính, chương trình nghe CD, quản lý
thư mục và tập tin, đọc sách. Hệ chương trình của VMV cũng rất
được ưa chuộng.
6. Trình duyệt Sao Mai và bộ đọc theo chuẩn SAPI 5
Vào cuối tháng 12/2003, Trung tâm tin học Vì người mù Sao Mai
đã đưa ra trình duyệt web tiếng Việt đầu tiên cho người mù, gọi
là trình duyệt Sao Mai (Sao Mai Browser). Kỷ nguyên lướt web của
người mù Việt Nam được mở đầu từ sản phẩm này. Sản phẩm khởi
xướng từ ý tưởng của tiến sĩ Trần Hà Nam, tôi phụ trách trưởng
dự án. Tháng 4-2004, dự án thiết kế Sao Mai Browser kết thúc với
phiên bản cuối cùng là Nettalk.
Sản phẩm quan trọng nhất của Nettalk là bộ đọc Sao Mai theo
chuẩn SAPI. Từ bộ đọc này, ta có thể tích hợp với một phần mềm
đọc màn hình khác rất nổi tiếng trên thế giới hiện nay là phần
mềm Jaws. Jaws từ phiên bản 5.0 trở đi đã có thể "nói" tiếng
Việt. Điều này là một bước ngoặt lớn của tin học cho người mù
Việt Nam. Thông qua sự phối hợp giữa Jaws và bộ đọc Sao Mai,
người mù có thể sử dụng được các loại phần mềm phổ thông như bộ
MS Office. Và cũng từ đây, người mù đã có thể tự mình thiết kế
web. Từ sau sản phẩm này, các nhóm làm phần mềm cho người mù bắt
đầu nghĩ đến áp dụng giải pháp điều hoà và hạn chế việc phát
triển phần mềm theo giải pháp cô lập.
7. Các sản phẩm khác
Từ sau bộ đọc Sao Mai, Trung tâm Sao Mai và một số nhóm đã
liên tục viết các script để hoạt động với Jaws. Hầu như không có
phần mềm nào được phát triển thêm.
- Phần mềm Ánh Dương của trường Nguyễn Đình Chiểu TP.HCM hoàn
tất trong năm 2004 chỉ có một nhóm người dùng giới hạn.
- Mái ấm Thiên Ân vẫn tiếp tục nâng cấp các phiên bản MATA về
chuyển dịch từ chữ sáng sang chữ nổi và in chữ nổi. Đây là phần
mềm chuyển dịch chữ nổi tiếng Việt mạnh nhất hiện nay (2006).
Bên cạnh các sản phẩm phần mềm nói trên, vi tính cho người mù
còn được ghi nhận bởi các sản phẩm phụ khác như bộ giáo trình
Tin học cho người mù và mạng lưới Đào tạo từ xa của Sao Mai.
8. Những phần mềm tiện dụng
Vào thời điểm tháng 10-2006, nếu ta đến thăm một người khiếm
thị đang dùng máy vi tính, ta sẽ gặp các loại phần mềm của người
mù như Jaws - bộ đọc Sao Mai và trình duyệt Sao Mai – MATA và có
thể một số ít vẫn dùng phần mềm Nguyễn Đình Chiểu.
Nếu dự án MATA braille thành công tốt đẹp, sản phẩm kế đến ắt
sẽ là MATA braille.
Ngày nay, người mù Việt Nam cũng dùng chung bộ MS Office và
cũng sử dụng các công cụ truyền thông trực tuyến như Yahoo!
Messenger, Skype, PalTalk... các loại trình duyệt thông dụng như
Internet Explorer và phần mềm Outlook Express rất được giới
khiếm thị ưa chuộng vì tính tiếp cận dễ dàng của nó. |
