Tự bạch của “Hiệp sĩ” Phạm Kim Long - tác giả UniKey

Nếu chưa dùng UniKey, có lẽ bạn cũng đă nghe đề cập đến phần mềm này. Tuy phổ dụng nhưng đa số người sử dụng UniKey chỉ biết tác giả của nó là Phạm Kim Long đang sống ở Praha (Cộng hoà Séc), c̣n diện mạo tác giả ra sao, “lai lịch” thế nào th́ gần như không ai tường tận và e-CHÍP cũng vậy (trong số 21 người mà Hội đồng Biên tập e-CHÍP quyết định trao tặng biểu tượng “Hiệp sĩ” đầu tiên, có một số người như thế: e-CHÍP chỉ biết tên, đánh giá được các lợi ích do những phần mềm họ viết đối với cộng đồng chứ chưa hề gặp gỡ).

Toà soạn đă thử t́m nhiều cách để liên lạc với những “Hiệp sĩ” mai danh, ẩn tích khá kỹ như thế và vào giờ chót, một số cố gắng đă đem lại kết quả. Tự bạch của chính “Hiệp sĩ” Phạm Kim Long, qua e-mail gởi về kịp lúc cho e-CHÍP, là một trong số những thành công ấy...

Thời... chưa xa lắm!

Thời trung học, ḿnh học chuyên toán ở trường Hà Nội-Amsterdam. Học cũng làng nhàng thôi, chẳng có ǵ nổi bật. Lư do khiến ḿnh nhớ trường “Ams” nhất là v́ có rất nhiều... bạn gái ở các lớp chuyên ngữ xinh như mộng :-)

Sau đó, ḿnh vào Đại học Bách khoa Hà Nội học lớp Tin A, K36 (1991- 1996). Hai năm cơ bản khá vất vả v́ không quen với “ḷ luyện kim” của Bách khoa (phải học đủ các môn, có những môn chẳng biết học để làm ǵ). Khi chuyển sang giai đoạn hai (ba năm sau) th́ học nhàn hơn do hồi ấy ngành tin học vẫn c̣n khá mới mẻ, không có nhiều môn... phải học. Thời của ḿnh, điều kiện cho sinh viên thực hành gần như không có ǵ. Cũng chẳng mấy ai có máy tính cá nhân ở nhà, bọn ḿnh toàn phải chạy ra ngoài thuê máy. Chuyện đi từ 7-8 giờ sáng để xếp hàng xí máy tốt là điều b́nh thường. Tiền học bổng không đủ trả tiền thuê máy. Thích nhất khi học ở Bách khoa là được ở trong một môi trường mà bạn bè gồm rất nhiều người thông minh, ham học hỏi. Chính điều đó góp phần tạo ra động lực phấn đấu (một trong những lư do dẫn đến sự ra đời của UniKey mà ḿnh sẽ kể sau). Ḿnh tốt nghiệp đại học loại giỏi, đề tài tốt nghiệp là quản lư hệ thông tin môi trường với các công cụ của Oracle. Rồi ḿnh sang Cộng hoà Séc từ 1997 đến nay, làm nghiên cứu sinh tại Đại học Kỹ thuật Praha, sẽ bảo vệ luận án vào tháng 9 này. Ở Séc, ḿnh nghiên cứu về những vấn đề rất “trừu tượng” và có phần buồn tẻ: Formal Methods (các phương pháp h́nh thức) trong công nghệ phần mềm. Thời gian đầu khá vất vả v́ tất cả mọi thứ về công nghệ đều rất mới mẻ trong khi vốn liếng của ḿnh c̣n quá ít, thế giới đă đi trước chúng ta xa quá. Chỉ đến khi sang đây ḿnh mới được sử dụng internet, lần đầu tiên dùng e-mail. Việc chọn đề tài cũng có nhiều khó khăn và xin thưa nhỏ là đề tài nghiên cứu hiện tại không phải là điều ḿnh thích nhất (h́nh như tại vậy nên thời gian nghiên cứu kéo dài thêm một năm so với kế hoạch). Điều kiện kỹ thuật ở Séc th́ quả là lư tưởng: truy cập internet 24/24 giờ (cả ở kư túc xá) với tốc độ cao, máy móc đầy đủ, thư viện khá đầy đủ tài liệu. Và ḿnh rất ấn tượng khi sinh viên Tiệp rất quen với việc phát triển phần mềm nguồn mở. Khó khăn lớn nhất với ḿnh là chuyện tài chính: học bổng 150 USD/tháng của chính phủ Séc cho không đủ sống nên ḿnh phải đi làm thêm ở dạng bán thời gian (chủ yếu là vào các kỳ nghỉ cuối tuần) trong khoảng gần hai năm để “lấy ngắn nuôi dài”...

UniKey sẽ luôn là phần mềm tặng không

Thật ra, ḿnh thực hiện UniKey từ năm 1994 (tất nhiên dưới một tên khác) và chỉ công bố rộng răi vào cuối năm 2000. Bản dầu tiên được viết cho DOS bằng Assembly năm 1994, khi ḿnh c̣n là sinh viên Bách khoa. Lúc ấy, trong lớp có hai, ba bạn khác cũng viết keyboard riêng của họ bằng Assembly. Từ đó, nảy sinh việc “thi” xem ai viết chương tŕnh... nhỏ nhất. Bản keyboard của ḿnh (tên là TVNBK) chỉ có 2KB. Thuật toán xử lư bỏ dấu tiếng Việt của UniKey hiện nay về cơ bản giống như chương tŕnh Assembly đó. Điều này cũng chính là một nhược điểm của UniKey: Khi nh́n vào source code khá là rối rắm khó hiểu. Sắp tới, có lẽ UniKey 4.0 sẽ thay đổi cơ bản trong thiết kế để có thể phát triển mở rộng hơn nữa.

Bản cho Windows được viết vào đầu năm 1998, gọi tên là “LittleVnKey” nhưng cũng chỉ dùng riêng và dành tặng một số bạn bè, chưa hỗ trợ Unicode. Đến cuối năm 2000, khi đang “bí” về luận án, ḿnh t́nh cờ ghé thăm Diễn đàn tin học của VNN (nay là Câu lạc bộ trực tuyến VietNamNet1, thuộc Nhóm Truyền thông CNTT e-CHÍP - Chú thích của Toà soạn), thấy mọi người bàn luận rất sôi nổi và rất háo hức về việc Unicode tiếng Việt được hỗ trợ trong Windows (khi đó ngoài hỗ trợ có sẵn trong Windows th́ VietKey và Vpskeys đă gơ được Unicode). Câu hỏi thường thấy nhất ở Diễn đàn lúc đó là: “Ai có... crack của VietKey không?”. Vậy là ư tưởng về một keyboard miễn phí hỗ trợ Unicode (dựa trên chương tŕnh ḿnh đang có) h́nh thành. Ngoài ra, cũng v́ “máu nghề nghiệp” muốn dùng chương tŕnh của chính ḿnh tạo ra nữa.

Sau một đêm thiết kế, hai đêm mă hoá liên tục (ḿnh thường làm việc hiệu quả nhất vào ban đêm), bản UniKey đầu tiên ra đời với sự hỗ trợ cho tiếng Việt Unicode. Ḿnh công bố điều đó trên Diễn đàn của VNN. Từ diễn đàn này có nhiều người dùng thử và hồi âm. Trong khoảng bốn tháng đầu, UniKey liên tục được cập nhật (một đến hai tuần/lần). Điều quan trọng nhất giúp UniKey phát triển trong giai đoạn này chính là ư kiến phản hồi của người dùng. Ḿnh trả lời hầu hết các e-mail gửi đến. Các lỗi do người dùng phát hiện ra thường được sửa ngay trong đêm và cập nhật liền trên Diễn đàn. Cũng phải kể thêm là trong giai đoạn này, những lời dèm pha, chê bai, biểu lộ sự hoài nghi nhiều hơn là khen. Thậm chí, có những người c̣n tung tin thất thiệt là chương tŕnh có virus bên trong. Chính điều này thôi thúc ḿnh phải cải tiến nhiều hơn. Ḿnh không muốn mọi người dùng UniKey chỉ v́ nó miễn phí. Điều ḿnh muốn mọi người dùng UniKey là v́ nó tin cậy, đơn giản, dễ dùng. Tóm lại, là v́ nó tốt. Lúc này, UniKey chưa dùng nguồn mở, chỉ miễn phí thôi...

Một số điều đáng nhớ khác

Riêng taskbar icon của UniKey, v́ chiều theo các ư kiến khác nhau, ḿnh đổi đi, đổi lại bốn lần để rồi cuối cùng quay về cái... đầu tiên. Có làm việc để hỗ trợ đủ các loại bảng mă tiếng Việt mới thấy nỗi đau của “loạn 12 sứ quân” :-)

Bốn tháng đầu, ḿnh trả lời hơn 90% e-mail người dùng. Hiện nay th́ ngược lại: 90% e-mail không được trả lời! Điều này đơn giản v́ ḿnh không có đủ thời gian. Mong mọi người thông cảm và hăy vào forum của UniKey. Có một bạn gái tự nguyện thiết kế giúp web cho UniKey (v́ thiết kế của ḿnh đơn điệu quá). Ḿnh đồng ư nhưng đến khi bạn gái đó thiết kế xong, ḿnh lại không có thời gian để tích hợp vào website thành ra rất áy náy v́ làm uổng phí công sức của bạn đó. Tương tự, có một anh người Việt ở Phần Lan tự nguyện vẽ font để dùng riêng trong UniKey, nhưng v́ trao đổi không kỹ mà font của anh không thích hợp cho UniKey. May là anh ấy không giận, vẫn khuyến khích ḿnh phát triển UniKey.

Khi UniKey đă ổn định, đa phần các e-mail của người dùng đều khen, cảm ơn. Đó thực sự là sự khích lệ lớn. Nhưng thi thoảng cũng có những e-mail khá bất lịch sự, muốn hỏi mà không thèm thưa gửi, được giúp đỡ mà chẳng hề có một lời cảm ơn. Dường như việc viết phần mềm miễn phí của ḿnh làm cho đôi người nghĩ rằng ḿnh là “đầy tớ” của thiên hạ. Làm việc tốt thật không dễ.

Đáng nhớ và cũng đáng buồn nhất: Khi quyết định công bố nguồn mở (open source) của UniKey, ḿnh bị một người (có vẻ khá am tường t́nh h́nh CNTT ở bên nhà), nhân danh quyền lợi các tác giả của những phần mềm thương mại ở Việt Nam, gửi thư khuyên ḿnh không open source, coi việc open source UniKey là một hiểm họa v́: “Nó giết chết phần mềm thương mại, nó làm loạn bảng mă, là cơ hội cấy virus”. Ngoài ra, người đó c̣n quy cho ḿnh là “chơi trội, muốn nổi danh”... Thật đáng buồn khi trong lĩnh vực CNTT, có những cái đầu hẹp ḥi đến thế. Không chỉ có e-mail, trên một, hai diễn đàn cũng có những người quy kết ḿnh như thế. Từ đó, ḿnh thôi không tham gia những diễn đàn đó để khỏi phải thanh minh giải thích.

Dù sao, vẫn phải khẳng định: Không có sự ủng hộ của người dùng th́ UniKey không thể phát triển như bây giờ. Người dùng có đủ loại nhu cầu khác nhau, đa số nhu cầu rất xác đáng, chính họ đề nghị những tính năng rất hay mà ḿnh không nghĩ ra. Qua UniKey, ḿnh có thêm rất nhiều người bạn tốt.

Việc UniKey trở thành phần mềm miễn phí là rất tự nhiên, v́ nó ra đời từ chính nhu cầu của người dùng cần một chương tŕnh bàn phím miễn phí. Hơn nữa, khi làm được ǵ hay th́ lẽ rất tự nhiên là muốn chia sẻ với người khác. Ḿnh không có ư đối lập với những người viết chương tŕnh thương mại, họ làm ra chương tŕnh để kiếm sống bằng lao động của họ là điều hoàn toàn chính đáng. Ḿnh cũng sống bằng viết phần mềm nhưng UniKey th́ không phải phần mềm kiếm sống. Unikey là một thú giải trí của ḿnh, như vậy viết UniKey cũng chính là phục vụ cho ḿnh vậy.

Ḿnh sẽ luôn duy tŕ UniKey là phần mềm miễn phí. Mà hơn nữa UniKey là open source, ai cũng có thể lấy nó về phát triển thêm.

Cũng đă có vài lời đề nghị ḿnh thương mại hóa một phần hoặc toàn bộ UniKey. Ḿnh cũng có đắn đo nhưng cuối cùng ḿnh từ chối tất cả. Lư do chính: Ḿnh cần tự do trong việc phát triển ư thích. Hơn nữa, bây giờ cũng cảm thấy có duyên nợ với người dùng UniKey rồi. Vậy th́ UniKey sẽ luôn là phần mềm tự do với mă nguồn mở (free ware, free as in speech).

Sở thích: Ngoài máy tính, rất thích xem bóng đá, chơi bóng đá (mặc dù chơi xoàng thôi). Có khi mê bóng đá hơn máy tính. Bị thi lại duy nhất một lần ở đại học, môn hệ điều hành, v́... mải xem World Cup 1994. Ngoài ra, ḿnh cũng rất thích các món ăn Hà Nội, mặc dù biết không nhiều, bạn bè dẫn đi đâu ăn món ǵ cũng thấy lạ, thấy ngon.
Mơ ước: B́nh thường như nhiều người thôi, tức là được làm công việc ưa thích, gia đ́nh hạnh phúc, có thời gian viết phần mềm theo ư thích, có thời gian đá bóng. Tuy vậy, ḿnh c̣n độc thân. Thuộc loại... "chậm tiến" so với những bạn bè cùng lứa. Ḿnh không được may mắn lắm trong “lĩnh vực” này, có lẽ là v́ trước phái đẹp ḿnh luôn cảm thấy thiếu tự tin. Ḿnh không tự đặt ra tiêu chuẩn nào để “kén vợ” hết, cứ để con tim tự quyết định, khi nào nó “th́nh thịch” là biết ngay mà :)