LÊ HOÀN: Tôi, ÔNG GIÁO LÀNG hỗ trợ những người KHÔNG CHUYÊN
Anh Thư

Với khá nhiều người quan tâm đến tin học, những tập sách chuyên đề, các đĩa CD, website Lê Hoàn (hiện có hơn 14 triệu lượt truy cập) đă trở thành phương tiện vừa giúp nâng cao kiến thức, vừa hỗ trợ gỡ rối kỹ thuật. Kiến thức mà Lê Hoàn chắt lọc để giới thiệu với công chúng khá rộng, bao trùm gần như toàn bộ các lĩnh vực thuộc “phạm trù” tin học từ phần cứng đến phần mềm. Ngay trong phần mềm cũng “phủ kín” từ Office đến Web, Multimedia, Internet,...

Lê Hoàn không chỉ được công chúng quan tâm đến tin học tin cậy v́ sự giúp đỡ vô vị lợi, thiết thực (dễ hiểu, dễ ứng dụng) mà c̣n v́ rất quan tâm đến yếu tố “giao lưu” - dành hẳn một mảng cho mọi người tham gia trao đổi kiến thức, kinh nghiệm... Tuy vậy, hỏi chuyện riêng của Lê Hoàn th́ chẳng dễ chút nào. Cũng v́ vậy, cuộc tṛ chuyện giữa Lê Hoàn - Thư kư Toà soạn e- CHÍP với Nguyễn Trọng Tín - Biên tập viên e-CHÍP vẫn chưa “đă”. Ban Biên tập e-CHÍP yêu cầu tới lượt tôi... “khui hầm” anh Lê Hoàn thêm một lần nữa...

Câu chuyện anh kể với anh Tín c̣n thiếu đoạn chuyển từ nghiên cứu thiết bị điện tử sang tin học...

- Cũng vẫn bắt đầu như thế. Nhờ có kiến thức về điện tử nên việc t́m hiểu máy tính của tôi khá thuận lợi, tại phần cứng của máy tính cũng là điện tử mà. Tuy nhiên, để có điều kiện tiếp cận th́... Hồi trước, tất cả những ǵ liên quan đến máy tính đều thuộc loại... hàng xa xỉ. Tôi có một kỷ niệm không thể nào quên về máy tính: năm 1993, sau khi đă t́m hiểu kỹ lưỡng về máy tính và công nghệ thông tin, tin rằng đây là công cụ ưu việt để phát triển xă hội, là môi trường làm việc tốt nhất cho một người sống khép kín và thiếu sức khoẻ như tôi, tôi quyết định đem nhà ḿnh... thế chấp cho ngân hàng để vay 30 triệu, mua một cái máy 386. Mọi người lắc đầu, cho rằng tôi... liều mạng. Chỉ có vợ tôi đồng t́nh dù cô ấy chưa biết sẽ làm thế nào để trả nợ. Trong chuyện này, tôi cảm thấy ḿnh phải chịu ơn vợ. Sau này, biết chuyện, tuy cũng kêu trời nhưng mấy đứa em tôi ở nước ngoài cùng góp tiền gởi về giúp đỡ, tôi mới trả hết nợ. Song nhờ thế tôi mới có điều kiện đi sâu vào tin học...

Thế c̣n lợi nhuận từ cửa hàng dịch vụ Tin học?

- Ồ, không!... Tôi không thích kinh doanh và rất sợ dính đến tiền bạc. Một thằng như tôi mà kinh doanh th́... “”không chết cũng bị thương””. Năm 1996, một người bạn tôi mở một cửa hàng dịch vụ tin học trên đường Tôn Thất Tùng và tôi chỉ tới đó làm công ăn lương. Cuối năm 1996, tôi phải vào Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch ba tháng v́ lao lực, được xuất viện đúng ngày cuối cùng 31/12/1996. Đến năm 2000, tôi chuyển qua làm cho cửa hàng của một đứa cháu trên đường Bùi Thị Xuân.

Các tập chuyên đề, sách, CD của anh được sao chép, “”xào nấu khá nhiều”. Không lẽ không bao giờ anh băn khoăn về tác quyền?

- Đúng! V́ tôi hiểu giá trị, tác dụng của tin học và máy tính với đời sống. Cũng v́ vậy mà rất cần phổ cập tri thức lẫn các ứng dụng để phục vụ mọi người. Sau khi các chuyên đề ngày càng được nhiều người t́m đọc, Nhà xuất bản Cà Mau t́m đến đặt vấn đề in. Tôi đồng ư cũng v́ lẽ đó. Tôi không nhận nhuận bút mà chỉ nhận sách. Tôi làm website Le Hoan cũng v́ mục tiêu này - tạo một kênh liên thông để ai cũng có thể tham gia trao đổi kiến thức. Rồi nhiều người gợi ư khuyên tôi làm CD v́ không phải ai cũng có điều kiện truy cập mạng, CD là phương thức phổ cập thông tin, ứng dụng cho những đối tượng như vậy... Đặt vấn đề tác quyền hay cài mă khoá làm ǵ khi tri thức là tài sản chung của nhân loại, ứng dụng nào cũng nhằm phục vụ con người? Càng nhiều người biết, nhiều người dùng th́ càng có lợi cho cuộc đời, bận tâm làm ǵ.

Có bao giờ anh thử lư giải về việc tại sao những sản phẩm phổ cập tri thức, ứng dụng của ḿnh lại được công chúng thích thú, đón nhận nồng nhiệt như vậy?

- Có lẽ là nhờ trong quá tŕnh tự học, tôi nhận ra đa số các tác giả trong, ngoài nước thường giới thiệu, giảng giải vấn đề từ rễ đến ngọn trong khi công chúng thường không đủ thời gian để t́m hiểu hết mọi ngóc ngách của vấn đề. Cũng do đó, họ không cần những kiến thức có tính chuyên môn sâu như vậy. Họ chỉ có nhu cầu nắm bắt một số điểm mang tính ứng dụng cao nên tôi không có tham vọng buộc người khác phải đọc vài trăm trang để t́m những nội dung có thể gói gọn trong vài chục trang. Tôi xác định ḿnh chỉ là ông giáo làng hỗ trợ những người không chuyên.

Trên web cũng như trong CD của anh có hàng ngàn chương tŕnh từ hệ điều hành đến các tiện ích... Nguồn đó ở đâu, anh có mua bản quyền và việc phổ cập chúng có hợp pháp?

- Xin đừng xem tôi là hacker hay cracker! Tất cả các phần mềm mà tôi đă giới thiệu đều được khai thác từ Internet. Ở đó có một số trang web đă bẻ khóa (crack) sẵn những phần mềm mới; hoặc đă có phần mềm và công khai hướng dẫn phương pháp crack. Tôi chỉ là người hệ thống lại những chương tŕnh ấy để phổ cập đến công chúng Việt Nam và hoàn toàn không phải v́ lợi nhuận. Thêm vào đó, do trước đây, các hăng phần mềm chưa xem Việt Nam như một thị trường có thể khai thác nên vấn đề bảo hộ bản quyền không được họ đặt ra, nên tôi tranh thủ giúp những người yêu thích tin học tiếp cận với tri thức hiện đại trong điều kiện thu nhập c̣n thấp. Đương nhiên khi Việt Nam đă tham gia các định chế quốc tế về sở hữu trí tuệ, phải tôn trọng luật chơi chung th́ chúng ta cần phải nghiêm túc tuân thủ. Tuy nhiên, tôi vẫn ngại rằng, theo cách tính hiện nay th́ số tiền phải trả cho những đối tượng sở hữu các phần mềm vượt xa thu nhập của người Việt, nên nếu áp dụng yếu tố bản quyền một cách ṣng phẳng th́ việc phổ cập tin học ở nước ta sẽ gặp rất nhiều khó khăn.

LÊ HOÀN: NGƯỜI ĐI QUA... LỖ KIM
Nguyễn Trọng Tín

Chúng tôi đặt tựa bài như vậy do thật sự mến phục anh Lê Hoàn. Những tưởng “cánh cửa tin học” nhỏ bé như lỗ kim, khiến cho một người hàn vi và ốm đau, mang bao khó khăn nặng nhọc như anh thuở trước chắc chắn khó thể đi qua. Vậy mà anh đă làm được điều ấy và hơn thế nữa: không chỉ nắm vững kỹ thuật điện tử - tin học cho ḿnh, Lê Hoàn c̣n mang kiến thức ấy phục vụ vô vụ lợi cho cộng đồng. Rất rất nhiều sinh viên, học sinh cả nước biết đến tên và yêu mến anh cũng do tinh thần v́ cộng đồng ấy. Chính v́ vậy, trong Toà soạn e-CHÍP, Lê Hoàn lại là người được bạn đọc... “hỏi han” nhiều nhất. Xin trân trọng giới thiệu những ghi chép về con người hết sức lặng lẽ, không hề thích ồn ào này.

Khi cổng trường đă khép

Tháng 4 năm 1975 đến, khi Lê Hoàn c̣n đang học dang dở năm cuối bậc trung học. Năm sau - 1976, anh gia nhập lực lượng TNXP đợt đầu tiên của TPHCM. Không như nhiều bạn trẻ lúc bấy giờ đến với TNXP là do sự cuốn hút của phong trào, anh chọn con đường này khi đă biết chắc ḿnh không c̣n cơ hội để tiếp tục theo học đại học, bởi thực tế khắt khe của hồi ấy. Dù vẫn c̣n những hướng khác để chọn lựa song với nhiệt tâm của tuổi trẻ và quan niệm đă sống phải trở thành có ích cho xă hội, anh quyết định ḥa cuộc đời ḿnh vào môi trường mới, chắc chắn là có rất nhiều thử thách để rèn quyết tâm vượt lên số phận.

Thế nhưng sự nghiệt ngă của số phận không chỉ có thế. Hơn một năm sau, trên vùng kinh tế mới Đ̣n Gánh, thuộc huyện Bến Cát, tỉnh Sông Bé (nay là B́nh Dương), một tai nạn lao động với di chứng nặng nề là căn bệnh măn tính “viêm dính cột sống” đă rơi xuống đầu anh... Năm 1978, khi đơn vị di chuyển về vùng U Minh Thượng - Kiên Giang, tên Lê Hoàn được đưa vào danh sách những người xuất ngũ song anh không chịu, v́ không muốn trở thành gánh nặng cho gia đ́nh có tới mười anh em mà ḿnh là con trai lớn nhất trong nhà. Cái gia đ́nh ấy đang vật lộn với cuộc mưu sinh chỉ với sự gánh gồng đơn độc của bà mẹ.

Măi đến năm 1979, sau nhiều cố gắng của mẹ, Lê Hoàn được chuyển ngành về làm nhân viên pḥng vật tư ở Công ty Mô-tô Xe đạp TP. Khát vọng phải làm được điều ǵ đó có ích vẫn c̣n nên anh lại t́nh nguyện đi xây dựng Xưởng Cơ khí huyện Duyên Hải (nay là Cần Giờ) khi huyện này được chuyển giao cho TP.HCM.

“Gàn”, “ngu” và “ngốc”

“Từ khi vào đời, dù luôn phải đối mặt với nghịch cảnh song trước sau tôi vẫn tâm niệm: Bất kể hoàn cảnh thế nào, ḿnh cũng không thể là gánh nặng cho người khác và dứt khoát là phải sống hữu ích. Do đó, tôi phải chuẩn bị để có một nghề cho ra nghề. Chính cuộc sống đă đưa tôi vào con đường nghiên cứu kỹ thuật chứ tôi vốn là một học sinh giỏi... văn. Từ năm lớp ba, tôi đă là “một con mọt sách”. Đam mê đọc vẫn c̣n nguyên vẹn trong tôi cho đến nay. Bất kể ở đâu, tôi cũng dành thời gian rảnh rỗi cho sách. Gặp những cuốn sách hấp dẫn, tôi có thể thức cùng nó thâu đêm. Tôi đọc phần lớn tủ sách “Rèn nhân cách” của Nguyễn Hiến Lê, Hoàng Xuân Việt,... từ ngày c̣n thơ. Tôi thích một số tiểu thuyết, truyện cổ của Victor Hugo, Dumas, Andersen, Dickens,... v́ chúng rất nhân bản. Trong văn học Việt Nam, tôi mê nhất Nguyễn Công Trứ. Một nhà thơ mà khí phách, nhân cách bộc lộ rất rơ trong thơ. Dù là đại quan hay khi bị biến thành người lính thường, ông vẫn là một người nỗ lực sống có ích, v́ cộng đồng. Tính cách, quan niệm sống của tôi chịu ảnh hưởng rất nhiều từ những ǵ tôi đọc. Cũng v́ vậy, dù ở trong biên chế nhưng tôi không nghĩ đây sẽ là công việc để ḿnh có thể an phận. Năm 1980, tôi mày ṃ tự học để làm chủ cái... máy ảnh. Rồi tôi cũng trang bị được cho ḿnh một cái. Vậy là ngoài 8 giờ làm một nhân viên chuyên viết hóa đơn, tôi trở thành người chụp ảnh dạo.

Từ nhỏ, tôi đă là người “dị ứng” với đám đông, dở giao tiếp, rất ngại khi phải nhờ vả người khác, kể cả người thân, nên mọi việc tôi luôn t́m cách tự làm. Hồi chụp ảnh dạo, tôi làm cho ḿnh một buồng tối thủ công để tự tay tráng phim, rọi ảnh. Khi máy ảnh hỏng hóc, tôi mày ṃ tự sửa lấy. Tôi có thể tháo ráp và sửa được phần “cơ” của máy nhưng đụng tới phần “điện - điện tử” th́... bí. Phải t́m sách để học thêm. Không ngờ khi bắt đầu hiểu điện tử, tôi lại đâm ra mê “anh chàng này” và ngay lập tức nhận ra đây mới là con đường nghề nghiệp thích hợp với tâm tính, hoàn cảnh và sức khỏe của ḿnh. Tôi bỏ máy ảnh, chuyển qua sửa chữa radio, ti-vi, đầu máy và các dụng cụ điện gia dụng. Ban đầu là sửa cho ḿnh, cho bà con, bè bạn, hàng xóm, rồi có nhiều người khác t́m đến... Vậy là tôi mở dịch vụ sửa chữa điện tử tại nhà, nhưng tôi không mấy mặn mà với việc sửa chữa ăn tiền. Mỗi khi đi lắp đặt hệ thống điện nhà hay đi sửa chữa cho người quen, tôi thường làm một ḿnh v́ tôi ăn công rất rẻ lại thường hay làm dùm nên không có ai chịu theo phụ việc cho tôi. Hoặc khi có người mang tới những thứ máy móc chỉ hư hỏng nhẹ, tôi chỉ dẫn cặn kẽ để họ mang máy về tự bảo tŕ; nếu họ vẫn muốn mướn tôi sửa, tôi từ chối thẳng bởi đó là những việc họ có thể tự làm... Vậy là thành chuyện, người ta bảo tôi: Thợ mà... “gàn”! Giữa thập niên 1980, trong một lần điều chỉnh ăng-ten ti-vi, tôi t́nh cờ bắt được tín hiệu rất yếu của đài truyền h́nh Liên Xô (cũ). Quá ngạc nhiên, tôi ḍ t́m tần số phát sóng và tự thiết kế, lắp ráp thử ăng-ten thu sóng đài này (sau này mới biết là do Tổng Lănh sự quán Liên Xô (cũ) phát thử nghiệm). Kết quả thành công ngoài mong đợi và nhiều người quen đặt tôi lắp ráp cho họ. Thời gian đó, ngoài thị trường không có bán loại ăng-ten phù hợp nên tôi thường xuyên phải mua hai ăngten dùng cho Đài Truyền h́nh TPHCM để cải tiến thành một ăng-ten bắt sóng truyền h́nh Liên Xô (cũ). Được một thời gian, bà bán ăng-ten cho tôi đă rất... thắc mắc. Tôi giải thích và hướng dẫn bà ta các thông số kỹ thuật để bà có thể sản xuất và bán rộng răi cho những người có nhu cầu. Khi loại ăng-ten này tràn ngập thị trường, bạn bè tôi chửi tôi “ngu” v́ “thà cho vàng chứ không ai dắt đàng đi buôn”. Tuy vậy, tôi vẫn vui v́ nhờ đó, tôi mới thoát được cái cảnh tối ngày phải leo nóc nhà khách hàng với cái lưng đau thấu óc...

Đầu thập niên 1990, đĩa CD đang là sản phẩm mới, khan hiếm, có thời điểm giá lên đến hơn 200.000 đồng/đĩa. Biết tôi thích mày ṃ, thường có nhiều “sáng kiến” khắc phục sự cố, một người bán đĩa ở chợ Huỳnh Thúc Kháng đang có cả ngàn đĩa CD nhạc hải ngoại bị trầy xước, không sử dụng được đă nhờ tôi nghiên cứu xem có cách nào “chữa trị” được không. Dù chưa t́m hiểu nhiều về đĩa CD nhưng tôi biết: Trên nguyên tắc, đĩa CD chịu sự tác động của ánh sáng lúc vận hành. Khi đĩa bị trầy xước, tác động ánh sáng bị sai lệch. V́ vậy, tôi thử đánh bóng cho mặt bảo quản phẳng trở lại. Nhờ vậy, đĩa lại có thể sử dụng tốt. Tôi “chuyển giao” ngay “bí quyết công nghệ” cho bạn ḿnh. Từ đó, chợ Huỳnh Thúc Kháng xuất hiện dịch vụ... đánh bóng đĩa và hoạt động ngày càng nhộn nhịp. Một lần nữa, nhiều người lại chê tôi... “ngốc”, không biết khai thác “bí quyết” để kiếm tiền. Đúng là khi trao “bí quyết”, tôi chỉ nghĩ tới chuyện biến những cái đĩa lẽ ra đă vứt đi thành sản phẩm có thể tái sử dụng.” - Lê Hoàn cười thật hồn nhiên.

Tự học để giúp người khác... tự thực hành

Có một giai đoạn dài, hầu hết sách báo kỹ thuật mà Lê Hoàn cần tiếp cận (cả sách báo trong thư viện lẫn ngoài chợ trời mà anh lùng kiếm được) đều là sách ngoại ngữ. Trong khi đó, vốn tiếng Anh mà Lê Hoàn tích góp trong những năm c̣n học phổ thông không đủ để đọc, hiểu. Vậy là anh vừa tự học ngoại ngữ, vừa tự học kỹ thuật. Ngoại ngữ không chỉ có tiếng Anh, tiếng Pháp mà c̣n có cả tiếng Nga, tiếng Nhật, tiếng Trung Quốc... nên chuyện tra cứu từ điển, t́m nghĩa từng từ rồi... ráp lại để suy luận, hiểu cho bằng được tài liệu đề cập đến chuyện ǵ trở thành điều b́nh thường.

“Tôi là người có trí nhớ rất kém. Mỗi khi tập trung vào việc nào đó là gần như tôi quên sạch những việc khác. Do đó, tôi tự tập cho ḿnh một thói quen là khi nghiên cứu nhằm hoàn chỉnh một giải pháp, một đề tài nào đó th́ phải ghi chép cẩn thận, có hệ thống, với từng phân đoạn, đề mục rơ ràng để khỏi quên và cũng để những người muốn t́m hiểu như ḿnh không mất thêm thời gian, công sức.” - Lê Hoàn bộc bạch.

“Nhược điểm” này đă biến những ǵ mà anh âm thầm tự nghiên cứu trở thành các chuyên đề có ích cho nhiều người, đúng như ư nguyện của anh. Chuyên đề đầu tiên: “Phân tích cấu trúc bộ phận truyền dẫn đầu video” được viết khi đầu video c̣n chưa được phép sử dụng rộng răi (tổ chức hay cơ quan muốn mua, sử dụng phải xin phép) nên anh chỉ cho một ít bạn bè mượn để họ khỏi mất công mày ṃ. Đến năm 1995, sau khi anh hoàn thành chuyên đề “Windows 95”, một người bạn khuyên anh đem copy, đóng cuốn và... bán. Quen cho, tặng,... không tin chúng sẽ có người mua nhưng anh vẫn nhờ một cửa hàng photocopy photocopylàm thử mười bản, tiền sẽ thanh toán... sau. Khi cầm mười bản copy đầu tiên quay ra để thử bắt đầu... “sự nghiệp kinh doanh”, anh mới phát hiện ḿnh chưa khởi nghiệp đă lỗ nặng: chiếc xe đạp không cánh mà bay. May là ngay sau đó, mười bộ chuyên đề ấy được mua sạch. Từ đó, Lê Hoàn giao cho vợ phụ trách... “phát hành” song không độc quyền. Bạn bè anh, ai có điều kiện cứ copy mà phổ biến... 150 chuyên đề, hơn 20 đầu sách đă xuất bản cùng một lượng lớn những phần mềm tiện ích đă được giới thiệu rộng răi - ấy là quà Lê Hoàn tặng mọi người. Khác với nhiều người, chưa bao giờ Lê Hoàn nghĩ tới việc đăng kư tác quyền cho các sản phẩm này. Anh giải thích: “Trong hành xử, người Á Đông ḿnh có một nhược điểm lớn là hay giấu nghề, nên có nhiều phát kiến rất hữu ích cho cộng đồng đă bị bế kín trong phạm vi hẹp, bị cất giữ làm “của gia bảo”. Điều này cản trở sự tiến bộ của xă hội, v́ những người khác phải bỏ nhiều công sức, thời gian đi t́m kiếm cái đă có. Thật ra, những điều tôi nghiên cứu cũng không phải là cái của riêng tôi, nó chỉ là những sản phẩm được sàng lọc, được phát triển trên cái nền tri thức sẵn có. V́ vậy, tôi xem nó là của mọi người. Điều duy nhất tôi muốn nói thông qua e-CHÍP là lời cám ơn với những cuốn sách mà tôi đă đọc.

Những điều nhỏ nhoi mà tôi đă làm cho mọi người đều có sự bắt nguồn từ những cuốn sách đó. Đến với e-CHÍP, tôi mong muốn có thêm cơ hội thực thi tâm niệm của ḿnh”.

Do sức khoẻ Lê Hoàn không tốt nên dù anh là Thư kư Toà soạn, đội ngũ e-CHÍP vẫn thường xuyên động viên anh làm việc ở nhà, hạn chế đi lại. Mặc dù vậy, Lê Hoàn vẫn nhờ anh em đưa, đón mỗi ngày. Từ khi chuẩn bị cho việc ra mắt e-CHÍP đến nay, Lê Hoàn vẫn là một trong những người đến sớm nhất và gần như ra về trễ nhất trong ngày. Anh tâm sự: “Tôi xem việc gia nhập đội ngũ những người thực hiện e-CHÍP như dấn thân vào một thử thách mới. Tuy công việc chẳng nhẹ nhàng ǵ so với thể lực của ḿnh nhưng tôi tin rằng e-CHÍP sẽ đạt được mục tiêu đề ra và đó cũng là mục đích của tôi - góp phần xă hội hoá tin học”.

TỰ BẠCH
TÊN THẬT: LÊ HOÀN
SINH: 11-11-1957 TẠI BẠC LIÊU
GIẢI TRÍ: ĐỌC SÁCH, BÁO. XEM PHIM. NỰNG CON NÍT.
THÓI QUEN KHI LÀM VIÊC: TRỜI SẬP CŨNG... MẶC KÊ.
CUỐN SÁCH ĐỌC NHIỀU LẦN NHẤT: “NAM HẢI DỊ NHÂN”
THÍCH: TRUYÊN, PHIM (GIẢ TƯỞNG), DÂN CA.
GHÉT: SỰ NHẪN TÂM.
SỢ: CHÍCH THUỐC (NH̀N CÂY KIM LÀ NỔI DA GÀ); MA (KHÔNG TIN NHƯNG...SỢ).
CÂU CHÂM NGÔN TÂM ĐẮC: M̀NH V̀ MỌI NGƯỜI (TH̀) MỌI NGƯỜI V̀ M̀NH.
ƯU ĐIỂM: DỄ THA THỨ.
KHUYẾT ĐIỂM: DỄ XÚC ĐỘNG.