eChip - Hiep si CNTT

Với Nôm Lookup Tool: Chữ Nôm lại nhú mầm trở lại... Công cụ tra cứu chữ Nôm – Nôm Lookup Tool (NLT)

Tổ chức tài trợ chính:
Hội Bảo tồn Di sản chữ Nôm VNPF
Nguồn dữ liệu:
l Từ điển chữ Nôm: Vũ Văn Kính l Bảng Tra Chữ Nôm: Hồ Lê, Viện Ngôn ngữ học xuất bản l Từ điển Hán Việt: Thiều Chửu l Các tài liệu chữ Nôm: Nguyễn Quang Hồng l UniHan Database: Cơ sở dữ liệu đặc biệt của tổ chức Unicode l Các dữ liệu điện tử khác nhau: Ngô Thanh Nhàn, Đỗ Bá Phước, Ngô Trung Việt.
Công việc được phân công đảm nhiệm:
l Yêu cầu người dùng: Ngô Thanh Nhàn, Ngô Trung Việt l Nhập dữ liệu: Lê Mai Phương, Ngô Trung Việt l Thiết kế: Lê Phạm Ngưng Hương l Thực hiện: Đỗ Bá Phước, Lê Phạm Ngưng Hương l Đóng gói và phân phối: Hồ Văn Tiến.
Công cụ phát triển:
l MySql: DBMS mã nguồn mở l PHP: Ngôn ngữ Web-scripting mã nguồn mở l VietUni: Cấu phần dựa trên java-script do Trần Anh Hùng tạo ra để gõ chữ Việt l Font: DFSongLight của Dynalab, chứa 9.299 chữ biểu ý Nôm, Arial Unicode MS của Microsoft, chứa một phần các chữ biểu ý thống nhất CJKV.

Mọi việc cứ khớp lại với nhau y như có ai đã bày đặt sẵn
(Về ý nghĩa và các pha thực hiện NLT, theo lời kể của người chủ trì – chị Lê Phạm Ngưng Hương). Tiếng Việt đã tồn tại và phát triển với việc mẹ truyền lời dạy con nói. Tiếng nói như vậy mang yếu tố thời gian và không gian. Để cho tri thức vượt qua thời gian, tiếng nói lấy lại hình hài cụ thể là chữ viết. Tiếng Việt có hai loại chữ viết là Hán Nôm và chữ la-tinh (quốc ngữ).
Đã là người Việt Nam mà chỉ biết mỗi chữ la-tinh thì cũng là một sự thiếu sót và mất mát đi cái gì đó của ông bà tổ tiên. Do vậy, chữ Nôm vẫn cứ là một chủ đề muôn thuở trong tâm khảm người Việt.
Chữ Nôm đã đi vào lịch sử, không còn là thứ văn tự được phổ biến chính trong cả nước nữa. Và cũng đã vài ba thế hệ qua đi hoàn toàn chẳng biết tới chữ Nôm là gì, trong những bận rộn của các cuộc chiến một mất một còn. Nhưng rồi mọi cuộc chiến tranh cũng phải qua đi để nhường lại vũ đài lịch sử cho các thế hệ mới đi vào khoa học, kỹ thuật và phát triển. Chính trong sự phát triển của những công nghệ và kỹ thuật mới đó như những cơn mưa đem tới mùa màng, chữ Nôm lại nhú mầm trở lại, bởi vì hạt mầm của nó trong tâm khảm mọi người Việt vẫn còn đấy.
Hạt mầm đó nảy nở thành một hoài bão, một mơ ước được thấy chữ ông bà ngày xưa đã dùng như thế nào. Hẳn là bây giờ không ai dùng chữ Nôm cho các vấn đề khoa học và công nghệ, điều đó chữ quốc ngữ la-tinh đã là công cụ cực kỳ tiện dụng cho đại chúng. Thế nhưng vẫn có một cái gì đó bên trong mỗi người Việt, mang tính văn hoá, mang tính tâm linh thôi thúc con người ngày nay đọc lại chữ của ông bà tổ tiên, chí ít cũng là thấy xem tên mình ngày xưa viết thế nào...
Chúng tôi cũng như đại đa số người Việt hiện nay, lúc đầu hầu như chẳng biết gì về chữ Nôm cả. Nhưng chính một cái gì đó tiềm tàng bên trong (chiều sâu của) tâm hồn đã gắn chúng tôi lại với nhau trong một dự án mở và ban đầu cũng khá mơ hồ: Làm sao cho mọi người thấy được, dùng được chữ Nôm trên máy tính? Ban đầu, thực sự đó là hoài bão và mơ ước. Rồi những người say sưa với ý tưởng về chữ Nôm trên máy tính ấy xích lại gần nhau, tự động phân chia công việc, ai thạo cái gì thì làm cái ấy.
Phải nói thời đại internet ngày nay đã làm được cái việc mà ngày xưa không thể làm được: Gắn nhiều người, với những chuyên môn khác nhau ở bốn phương trời, vào trong một dự án, cứ làm lại vỡ ra cái gì đó mới mẻ trong vốn gia tài kế thừa chữ Nôm để lại. Cũng tài thật là mọi việc cứ khớp lại với nhau y như có ai đã bày đặt sẵn vậy. Tất nhiên cũng nhiều đêm mất ngủ, nhiều ngày cặm cụi làm việc, nhưng nói thực chúng tôi có cảm giác là mình đang chơi một trò gì đó hay hay nên dù bận mấy thì bận, cũng vẫn cứ để thời gian cho nó.
Bây giờ nhìn lại, té ra những việc mình làm đã thành một cái gì đó xinh xinh, dùng cũng được, và một mong ước nữa lại phát sinh: Làm sao cho mọi người đều có cơ hội gặp gỡ lại chữ Nôm qua công cụ tra cứu chữ Nôm NLT này. Chính vì vậy nên mới có phần giới thiệu này đến tay bạn đọc của e-CHÍP.
Và mơ ước vẫn cứ tiếp diễn...

Pha 1: Tra cứu một chiều đơn giản
Phiên bản NLT ban đầu (hè 2001) về cơ bản là công cụ tra cứu một chiều: Cho một âm tiết quốc ngữ, hay một từ tiếng Anh, bạn muốn biết nó được viết ra sao khi là chữ Nôm. Một cách lý tưởng, bạn cũng muốn tra cứu theo các cách khác: Cho chữ biểu ý Nôm, bạn muốn biết nó được đọc thế nào trong chữ quốc ngữ. Tuy nhiên, trong phiên bản ban đầu, chức năng tìm kiếm được trang bị cho loại tra cứu đó còn rất nghèo nàn: Bạn có thể tìm theo điểm mã Unicode, phần nghĩa, phần âm, hay cả hai. Trong thực tế, việc tìm kiếm theo điểm mã Unicode không dễ dùng bởi chúng ta không thể trông đợi người dùng quen thuộc với ký pháp kỹ thuật như điểm mã và việc tìm kiếm theo phần nghĩa/âm cũng không hiệu quả mấy vì hai lý do: Không phải mọi chữ biểu ý đều có thể bẻ thành các phần được. Trong cơ sở dữ liệu của chúng tôi, chỉ có các chữ biểu ý thuần Nôm được phân tích âm tiết.
Pha 2: Nỗ lực đầu tiên để giải quyết vấn đề font
Một trong những nhược điểm của phiên bản ban đầu là không thể phổ biến rộng được vì font DFSongLight Nôm không sẵn có, còn font Arial Unicode lại chỉ chứa một nửa số 9.299 chữ Nôm biểu ý. Phiên bản 2 của NLT vào mùa xuân 2002 là nỗ lực đầu tiên của Nhóm NLT để giải quyết vấn đề font này, bằng cách dùng công nghệ SVG (scalar-vector graphics - đồ hoạ vectơ vô hướng). Với giải pháp SVG, không cần có font vẫn có thể xem được chữ Nôm biểu ý nhưng người dùng cần có một bộ SVG viewer để đọc các đồ hoạ được tạo ra tương ứng với font. Tiếc rằng đồ hoạ không thể sao và dán vào tài liệu, hoặc tiện dụng cho việc cất giữ như ảnh.
Pha 3: Đưa vào nhiều cách đọc quốc ngữ và ngữ cảnh, ngữ nghĩa liên kết của chúng
Một công việc quan trọng đã được thực hiện trong pha 3 (mùa thu 2002) với việc đưa vào nhiều cách đọc chữ quốc ngữ và ngữ cảnh, ngữ nghĩa của chúng. Cho đến pha 3, trong cơ sở dữ liệu của chúng tôi, từng âm tiết quốc ngữ có thể được biểu diễn bằng nhiều chữ biểu ý Nôm, nhưng mỗi chữ biểu ý Nôm chỉ biểu diễn cho một âm tiết quốc ngữ. Cách đọc tiếng Việt chính thức do Viện Hán Nôm đề nghị với tổ chức Unicode. Trong thực tế, có nhiều mối quan hệ giữa âm tiết quốc ngữ với chữ biểu ý Nôm và cùng chữ biểu ý có thể có nhiều cách đọc quốc ngữ. Chẳng hạn, một chữ biểu ý có bảy cách đọc quốc ngữ khác nhau “nữ”, “nữa”, “nỡ”, “nớ”, “nợ”, “lỡ”, “nhỡ” nhưng trong cơ sở dữ liệu của chúng tôi, chỉ có một cách đọc “nữa” do Viện Hán Nôm đề nghị. Để lấp lỗ hổng này, chúng tôi đã nhập những cách đọc chữ quốc ngữ còn thiếu từ Bảng tra chữ Nôm (BTCN), cùng với “ngữ cảnh, ngữ nghĩa” liên kết của chúng, dưới dạng ví dụ. Với những bổ sung này, NLT trở nên hiệu quả hơn ở nhiều khía cạnh: Vì nhiều mục quốc ngữ được thêm vào cơ sở dữ liệu nên công cụ có thể tìm thấy nhiều kết quả hơn. Chẳng hạn, “nữ” trước đây không thể tìm được trước khi có những bổ sung từ BTCN. Ngữ cảnh ngữ nghĩa liên kết với từng cặp <quốc ngữ, Nôm> có thể là những giúp đỡ hữu ích, đặc biệt khi cùng âm tiết quốc ngữ có thể có các chữ biểu ý Nôm khác nhau, tuỳ theo nghĩa của nó. Chẳng hạn, âm tiết “đá” có hai nghĩa khác nhau: “đá” như “hòn đá”, hay “đá” như “đấm đá”. Người dùng có thể học được nhiều hơn từ việc tìm kiếm, vì với mỗi chữ biểu ý Nôm được tìm, NLT có thể chỉ ra tất cả những cách đọc quốc ngữ khác nhau.
Pha 4: Thực hiện tra cứu hai chiều và giải quyết vấn đề font
Trong pha 4 (mùa xuân 2003), cơ sở dữ liệu có những thay đổi lớn, cho phép tra cứu từ Nôm sang quốc ngữ. Trong hầu hết các hệ thống tìm kiếm Trung Quốc dùng hai phương pháp: Truy vấn gõ theo tiếng Trung Quốc la-tinh hóa hay dùng phương pháp gõ chữ Trung Quốc nào đó. Tìm chữ biểu ý theo chỉ mục bộ. Với việc dùng thông tin từ cơ sở dữ liệu Unihan database, NLT hiện nay có thể cung cấp nhiều phương pháp tìm kiếm trong cả hai loại này: Theo loại 1, bạn có thể gõ truy vấn của mình theo chữ Quan thoại la-tinh hóa (hệ thống Pinyin) hay chữ Quảng Đông la-tinh hoá (hệ thống Yale) hay dùng phương pháp gõ Cangjie (xem chi tiết tại http://www.cjmember.4t.com/the_cj_method.htm). Mặt khác, cần lưu ý rằng hiện thời, phương pháp tìm kiếm theo loại 1 chỉ áp dụng cho chữ Trung Quốc và do vậy không thể dùng để tìm chữ biểu ý thuần Nôm. Theo loại 2, bạn có thể tìm kiếm tất cả các chữ biểu ý theo bộ gốc do Unicode đã xác định, hoặc bạn có thể giới hạn việc tìm kiếm theo chữ có số nét phụ đã xác định.
Một thành tựu khác trong pha 4: giải pháp cho vấn đề font, cụ thể chữ biểu ý Nôm bây giờ được hiển thị như ảnh .jpeg, sẵn sàng cho việc sao - dán vào tài liệu (có thể chọn cách hiển thị như ký tự thường nếu bạn có các bộ font đã xác định). Hãy thử nhé!

Các bạn có thể tìm hiểu NLT tại địa chỉ sau:
http://nomfoundation.org/unicode/lookup.php
LTS: Trong hàng ngàn năm, bên cạnh chữ Hán (một loại ký tự biểu ý), cha ông ta đã bắt đầu xây dựng chữ Nôm của người Việt - một loại ký tự vừa biểu âm vừa biểu ý cho riêng mình. Chữ Hán Nôm trong lịch sử đã là chữ chính thức của dân tộc dùng để ghi lại mọi vấn đề văn học, nghệ thuật, lịch sử văn hoá... và bị chính quyền thuộc địa Pháp chấm dứt cho sử dụng vào năm 1920.
Với chúng ta ngày nay, chữ Nôm là chìa khoá để mở kho tàng tri thức của tiền nhân. Không rành chữ Nôm, không những không thể thưởng thức nhiều tuyệt tác như Bạch Vân Am quốc ngữ thi tập của Nguyễn Bỉnh Khiêm, hay thơ Nôm của Nguyễn Trãi,… mà còn không thể nghiên cứu thấu đáo để học hỏi kinh nghiệm của cha ông, để biết tường tận thế nào là văn minh Việt (qua những hệ thống thư tịch về quản lý hành chính như Châu bản triều Nguyễn, chính sách đất đai như Địa bộ triều Nguyễn,…), và bồi dưỡng ý thức tự hào dân tộc.
Vì nhiều lý do, trong khi nhiều di sản văn hoá của người Việt đang mai một dần theo thời gian thì hiểu biết về chữ Nôm của người Việt đương đại cũng ngày càng bị thu hẹp. Vì vậy, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá được chuyển tải qua chữ Nôm đã trở thành một đòi hỏi hết sức cấp bách...
Các anh chị được đề cập đến trong công trình dưới đây (Công cụ tra cứu chữ Nôm - Nôm Lookup Tool) hiện đang sống tại nhiều quốc gia khác nhau trên thế giới. Dù khác nhau về quốc tịch nhưng họ cùng là người Việt và luôn xem dải đất hình chữ S bên bờ biển Đông là quê hương. Văn hoá và văn minh Việt là niềm tự hào của họ và mỗi người trong họ đã góp “một chút”sức lực, trí tuệ trong việc hỗ trợ những đồng bào khác có thêm điều kiện nghiên cứu về ngữ âm và từ vựng của cha ông người Việt, giải mã các văn bản chữ Nôm, góp thêm dữ liệu trong việc nghiên cứu văn hoá và văn minh Việt… Đây là việc mở đầu cho những hoạt động của công nghệ thông tin (CNTT) ứng dụng vào xử lý ngôn ngữ dân tộc, tận dụng những thành tựu công nghệ hiện đại nhất vào các vấn đề văn hoá.