Bài dự cuộc thi viết về "Tinh thần Hiệp sĩ Công nghệ thông tin”:
“Làm ISO” cho thư viện
Mã số bài dự thi: DTTTHS21

Chỉ cần ngồi tại nhà, gõ vài từ khóa vào máy tính là có thể tìm được sách báo, tài liệu mình cần như thể đang ở ngay tại thư viện. Cách “đi thư viện” như thế sẽ trở thành hiện thực ở Phú Yên vào tháng 4 năm sau...

Ý tưởng từ một hội thảo

Ông Dương Thái Nhơn - Giám đốc Thư viện Hải Phú (tên gọi của Thư viện tỉnh Phú Yên, ghép hai từ đầu của Phú Yên và Hải Dương, hai tỉnh kết nghĩa) - thổ lộ: “Nếu không có cuộc hội thảo "Tin học hóa công tác thư viện" toàn quốc tổ chức tại Vũng Tàu năm 2001 thì tôi vẫn chỉ là giám đốc một thư viện "truyền thống" như trước nay.” Cuộc hội thảo trên đã khiến ông nảy sinh ý tưởng thiết lập một thư viện điện tử (TVĐT) để giúp bạn đọc thuận lợi hơn trong việc truy tìm tư liệu, thông tin.

Ông Nhơn so sánh lợi thế của TVĐT với thư viện (TV) thông thường: Bạn đọc tiết kiệm được rất nhiều thời gian và công sức cho việc tìm kiếm thông tin như kiểu truyền thống là lục tên sách trong mục lục, viết vào giấy gởi cho thủ thư lấy sách, sau đó mới đem sách truy tìm những thông tin cần thiết. Từ đây lại nảy sinh thêm nhiều rắc rối khác là để sở hữu được văn bản thông tin ấy, bạn phải làm thủ tục mượn để photo, nếu không phải chịu khó ngồi... chép ! "Có TVĐT, những khó khăn đó cầm chắc là được giải quyết mau chóng bằng vài cái click chuột. Máy sẽ giúp chúng ta tất cả, đặc biệt là khâu tìm kiếm, vì TVĐT tập hợp tư liệu theo nhiều chuyên đề, nhiều khía cạnh mà bạn muốn... Bạn không cần đến TV mà vẫn lấy được và sở hữu đầy đủ thông tin mình cần vào bất kỳ thời điểm nào mà bạn muốn, không  phụ thuộc vào giờ làm việc của TV. Diện tích phòng đọc không còn đóng trong những bức tường TV, mà "rộng" đến gần như không có giới hạn - ông Nhơn tâm đắc kể tiếp - “Còn nữa, những cuốn sách mới, quý, khó tìm thấy tại thư viện một tỉnh như Phú Yên, cũng có thể tìm đọc được nhờ sự chia sẻ thông tin giữa các TVĐT trong nước với nhau. Nhờ đó, bạn đọc có điều kiện đọc "nóng" nhiều sách quý, hiếm cùng lúc, không phải chờ đợi, "giành giật" nhau như khi cả TV chỉ có một quyển sách.”

Bắt đầu là Website

Để thực hiện ý tưởng xây dựng TVĐT cho Phú Yên, Giám đốc Dương Thái Nhơn đã nghĩ ngay đến việc thành lập một Website riêng cho TV Hải Phú. Từ năm 2001, ông cùng các cộng sự bắt đầu lao vào nghiên cứu, thiết kế, nhập liệu, chuẩn bị sẵn sàng cho sự ra đời của Website ấy. "Đó là một quyết định khó khăn, bởi lẽ lúc bấy giờ, tại Phú Yên chưa có đơn vị, tổ chức nào làm Web, tỉnh cũng chưa có trang Web riêng nào. Tuy nhiên, TV không có nhiều tiền, chúng tôi không đủ sức để thuê chuyên gia về làm. Vì vậy, tôi cùng các kỹ sư, cử nhân tin học trẻ của mình tự mày mò, nghiên cứu và tất nhiên là chuốc lấy không ít thất bại.” Song với quyết tâm cao của họ, cuối cùng "hình dáng" của trang Web "Non nước Phú Yên" đã ra đời, hoàn tất ngay trong năm 2001.

UBND tỉnh Phú Yên ủng hộ ý tưởng của ông Nhơn và công việc của TV tỉnh, sẵn sàng hỗ trợ kinh phí để TV mua thêm máy móc, thiết bị... cho Web ra đời. Nhờ quan hệ tốt với CINET (mạng thông tin của Bộ Văn hóa - Thông tin), Website của TV Hải Phú đã được đưa  lên Internet từ đầu năm 2002 mà không tốn đồng nào (www.cinet.vnnews.com/website/phuyen/). TS Nguyễn Tuấn Hoa thuộc Viện Công nghệ Viễn thông Việt Nam đánh giá trang Web của TV Hải Phú là "một địa chỉ tích hợp thông tin rất tốt về Phú Yên".

Ông Nhơn cho biết, đến nay, Website này đã cập nhật gần 9.000 tin bài về nhiều nội dung khác nhau và hàng nghìn mục lục sách, hàng trăm nội dung các đầu sách quan trọng được bạn đọc quan tâm nhiều. "Vì là một Website thư viện, dành riêng cho những đối tượng bạn đọc cần thu thập thông tin nên nội dung mà chúng tôi thiết kế cho trang Web này là những thông tin "cứng", không đủ sức để cập nhật thông tin thời sự. Dù vậy chúng tôi cũng tạm bằng lòng vì mục đích của mình là đáp ứng nhu cầu của bạn đọc đến thư viện chứ không phải là một tờ báo điện tử".

Hiện tại, bạn đọc đến TV Hải Phú đã có thể đọc, lấy thông tin, tư liệu qua Website của TV tại phòng máy nhờ hệ thống mạng LAN hoạt động tốt suốt ba năm qua. Ông Nhơn nói rằng  TV đang chuẩn bị đầu tư cho một phòng máy quy mô lớn hơn với khoảng 40 máy phục vụ bạn đọc.

Quyết tâm "lập ISO" cho thư viện

Đưa thư viện lên mạng là một nỗ lực đáng biểu dương của ông giám đốc tuổi 53 và các cộng sự. Thế nhưng cách làm đó của TV Phú Yên không mới, nhiều TV khác trước đó đã làm được. "TVĐT kiểu này đơn thuần chỉ là số hóa dữ liệu, đưa vào địa chỉ nào đó trên mạng và bạn đọc chỉ có thể nhận thông tin từ một TV nhất định" - ông Nhơn nghĩ thế. Rồi ông "chuyển hướng", tìm cách đầu tư mới hơn cho TVĐT, điều mà  “đến nay, chưa TV nào ở VN thực hiện đầy đủ"! Đó là thiết lập TVĐT chuẩn thông tin mà khi vào đó bạn đọc tìm được tài liệu, thông tin không chỉ một TV mà là của nhiều TV thành viên, thông qua việc chia sẻ nguồn thông tin giữa các TV với nhau. "Mục đích của chúng tôi khi xây dựng TVĐT theo hướng này là nhằm tập hợp toàn bộ tài liệu hiện có trên địa bàn tỉnh Phú Yên, tạo điều kiện tra cứu nhanh chóng, dễ dàng cho bạn đọc trước khi họ tìm đến những nơi khác" - ông Nhơn thổ lộ - "Đó là xây dựng ngân hàng dữ liệu với phương thức liên kết các TV trên địa bàn Phú Yên theo một chuẩn mô tả dữ liệu nhất định để máy đọc được, đó là chuẩn MARC 21 (Machine Readable Cataloguing, tạm dịch là "Biên mục đọc được bằng máy"). "MARC đã phát triển ở Mỹ từ những năm 1960, cho phép các TV trên toàn thế giới trao đổi dữ liệu biên mục với nhau. Theo tiêu chuẩn mà Hiệp hội Thư viện quốc tế (IFLA) đặt ra cho ngành thư viện thế giới, đó là ISO 2709. Ngoài ra, để có thể làm được TVĐT theo kiểu đang ấp ủ, về mặt chuyên môn cần phải thực hiện thêm hai chuẩn khác là chuẩn tìm kiếm tư liệu liên thông Z39.50 và chuẩn mượn liên thông 10161".

Ý tưởng hay thì rõ ràng là hay, nhưng ông Nhơn cùng các nhân viên của mình vướng ngay "rào cản" đầu tiên là... không biết tìm các chuẩn trên ở đâu. Sau nhiều ngày lang thang mò mẫm trên Internet, ông Nhơn may mắn "vớ" được "bùa", đó là bộ tài liệu gần 2.000 trang khá đầy đủ về chuẩn MARC 21 từ Văn phòng Chuẩn MARC và Phát triển mạng thuộc Thư viện Quốc hội Mỹ. Bằng vốn tiếng Anh và vốn tin học tự học, trong gần một năm ròng, ông Nhơn dịch toàn bộ bộ tài liệu trên và đến cuối năm 2003, TV Hải Phú bắt đầu tiến hành áp dụng chuẩn MARC 21, hoàn thành bước quan trọng nhất trong tiến trình làm TVĐT liên thông. Một hội thảo về "Ứng dụng MARC 21 trong công tác Tin học hóa TV" đã được tổ chức tại Phú Yên hồi cuối năm 2003 với sự tham gia của 8/9 TV ở khu vực miền Trung - Tây Nguyên. Đại diện của hầu hết các TV đều đánh giá cao nỗ lực trong việc tự tìm kiếm tài liệu và ứng dụng MARC 21 vào TV này.

Ông Nhơn cho biết: "Theo IFLA, chuẩn MARC 21 là chuẩn cụ thể hóa của ISO 2790. Đến nay, TV Hải Phú gần như đã hoàn tất chuẩn này bởi chúng tôi đã xây dựng được các chuẩn "con" của MARC 21 gồm chuẩn mã vùng địa lý, chuẩn tổ chức cơ quan, chuẩn ngôn ngữ, chuẩn tác giả, chuẩn nơi xuất bản, chuẩn về phân loại, chuẩn về nhà xuất bản... Chúng tôi đang làm việc với các TV thành viên trong tỉnh để thống nhất các chuẩn này, đồng thời phối hợp làm một phần mềm chuẩn hóa để lấy dữ liệu liên thông giữa các TV với nhau, phấn đấu đến tháng 4-2005, TVĐT Phú Yên sẽ đi vào hoạt động chính thức". Đó cũng chính là đề tài khoa học "Giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin trong việc khai thác và quản lý dữ liệu ở TV" mà UBND tỉnh Phú Yên đã đồng ý cho phép ông thực hiện. "Khó khăn lớn nhất của chúng tôi hiện nay là tính pháp lý về chuẩn hóa mẫu tin chưa được giới tin học quan tâm đầy đủ nên gây khó khăn trong công tác tổ chức, lưu trữ và tìm kiếm thông tin" - vị giám đốc băn khoăn.

Còn chúng tôi thì nghĩ, biết đâu, khi TVĐT Phú Yên chính thức đi vào hoạt động, những chuẩn mà họ đã xây dựng sẽ được áp dụng cho nhiều thư viện. Nếu điều đó là hiện thực, thì khi đó, Việt Nam sẽ có một TVĐT với khối lượng "đầu sách" khổng lồ. Tất nhiên là TV Hải Phú của ông Nhơn cũng có được số "vốn" dồi dào hơn là 217.000 bản sách và 100.000 đĩa CD-ROM như hiện nay.

Học sinh đang tìm mượn sách trên máy tính qua trang Web "Non nước Phú Yên" tại phòng máy của TV

Ông Dương Thái Nhơn - Giám đốc Thư viện Hải Phú

Ông Dương Thái Nhơn cùng các cộng sự