Tôi và chúng ta
Cầm dao nên thích… “mở” ?
Thanh Huyền

Nhân vật được đề cập trong bài viết dưới đây là anh Trịnh Minh Thanh - một bác sĩ ngoại khoa chuyên về tiêu hoá và tiết niệu đang công tác tại Bệnh viện Bạch Mai ở Hà Nội. Ngoài chuyện cầm dao mổ, bác sĩ Thanh còn là Trưởng nhóm người dùng Linux Hà Nội (thành lập ngày 4-3-2003)…

Bác sĩ mê tin học

Nhiều người quan tâm đến tin học ở Hà Nội xem Trịnh Minh Thanh như là một tín đồ, đi tiên phong trong việc cổ xúy phát triển phần mềm nguồn mở (PMNM).

Thanh tiếp xúc với máy tính từ những ngày còn ngồi ở giảng đường ĐH Y Hà Nội. Thời điểm cuối thập niên 1980, ĐH Y Hà Nội được viện trợ một lô máy Macintosh của Apple và được sự khuyến khích của cha - một giáo sư tiến sĩ về toán, vật lý khuyến khích, nên Thanh xáp vô, thử dùng máy tính. Sau khi ra trường (1992), Thanh ghi danh theo học lớp tin học căn bản do ĐH Bách Khoa Hà Nội. Lúc ấy, chưa ai dùng hệ điều hành Windows, chương trình đào tạo chỉ xoáy vào Pascal và FoxBase song vẫn giúp Thanh tích luỹ những kiến thức cơ bản về tin học. Sau đó, Thanh tự mày mò học hỏi thêm về một số ngôn ngữ lập trình khác và dần dần hướng sự quan tâm của mình vào PMNM.

Lúc nào Trịnh Minh Thanh cũng có một chiếc máy tính Palm bỏ trong túi cài các chương trình phục vụ công việc của mình. Một số phần mềm y học được Thanh tải về từ Internet dễ khiến người khác ngạc nhiên. Tuy là những phần mềm miễn phí nhưng tính tiện ích của chúng rất cao. Body surface area (phần mềm tính diện tích da  của cơ thể) giúp người điều trị có thể xác định cách dùng thuốc sao cho hợp lý vì trong nhiều trường hợp, liều lượng thuốc phụ thuộc vào diện tích da cơ thể bệnh nhân. Patient Keeper (phần mềm Quản lý bệnh nhân) thì giúp Thanh theo dõi bệnh án, nhắc Thanh về lịch làm việc với từng bệnh nhân, giúp anh nhớ bệnh nhân đang ở giai đoạn nào trong quá trình điều trị. Trong chiếc máy tính Palm ấy còn có các từ liên quan đến y học. Ngoài ra, Trịnh Minh Thanh còn tự viết cơ sở dữ liệu quản lý bệnh nhân chạy bằng PostgreSQL - một chương trình cơ sở dữ liệu mạnh và miễn phí của cộng đồng nguồn mở. PostgreSQL không chỉ giúp Thanh theo dõi thông tin về những bệnh nhân mình đã và đang điều trị mà còn là nguồn tư liệu để Thanh viết các báo cáo khoa học, bài cộng tác với các tạp chí y học. Thanh bảo: Ngành nào, nghề nào cũng nên ứng dụng CNTT vì điều đó giúp nâng hiệu quả công việc lên cao hơn.

Ham “mở”

Hội nghị PMNM lần một do Bộ Khoa học – Công nghệ - Môi trường tổ chức tại Hà Nội năm 2000 là lần đầu tiên Trịnh Minh Thanh tiếp xúc với giới tin học. Thanh là người duy nhất nhận xét về đĩa phần mềm Red Hat Linux phiên bản 6.2 Việt hoá mà Công ty CMC phát tại hội thảo. Ngay sau buổi hội thảo thứ nhất, Thanh cài đặt, dùng thử và khi Thanh đăng ký phát biểu với tư cách một… bác sĩ, cả hội trường đã hoan hô anh chàng ngoại đạo này. Sau hội thảo, nhiều người đã tìm gặp Thanh để hỏi về cách thức cài đặt. Thanh kể: Tôi chợt nhận ra rằng không chỉ những người lớn tuổi mà ngay cả sinh viên CNTT, thậm chí một số chuyên viên tin học cũng ngại dùng hệ điều hành mới như Linux”…

Thanh không giấu được sự say mê với PMNM. Anh nói không biết chán về những lợi ích của PMNM. Thanh bảo: “Thực ra dùng Linux không khó. Nếu được tiếp cận với Linux ngay từ đầu, chắc chắn người ta sẽ cảm thấy nó rất dễ dùng. Khi chuyển sang sử dụng hệ điều hành mới, những người đã dùng Windows ở mức người dùng cuối, hiểu không sâu thì có thể gặp khó khăn. Còn những người đã được đào tạo cơ bản về các phần mềm văn phòng thì việc làm quen và sử dụng Linux rất dễ dàng”.

Thanh giải thích: “Tôi mê PMNM vì nó thực sự tự do theo nhiều nghĩa. Giấy phép (license) của PMNM khiến sự tự do đó rõ nét hơn. Khi đọc giấy phép PMNM của GNU/GPL, tôi nhận ra rằng đó là một tiến bộ lớn của lĩnh vực phần mềm. Bạn có thể sao chép, sửa đổi, tự đóng gói thành phần mềm thương mại và phân phối nếu có góp thêm công sức của mình vào đó. Số tiền mà bạn đòi nhận là thù lao cho việc đóng gói, công sức hỗ trợ dịch vụ. PMNM còn linh hoạt ở chỗ bạn có thể mở một phần hoặc toàn bộ phần mềm hoặc chỉ mở những phần lấy của cộng đồng và giữ bản quyền những phần mà bạn phát triển thêm”.

Thanh khẳng định: “Mọi thứ bạn cần đều có thể tìm thấy trong cộng đồng Linux”. Thanh thường vào các Website về y học để tải những tài liệu mới về tham khảo. Tất cả các ứng dụng mà Thanh đang dùng: gửi - nhận thư, biên soạn tài liệu chuyên môn, nghe nhạc, xem phim... đều là PMNM.

Muốn phát triển phải Việt hoá

Trong Thanh lúc nào cũng đau đáu mong muốn PMNM được phổ biến trong cộng đồng. Tại sao Việt Nam nên dùng PMNM? Thanh tâm sự: “Việt Nam hiện là một trong 20 nước nghèo nhất trên thế giới. Chúng ta nên dành tiền mua bản quyền Windows của Microsoft để xây dựng hạ tầng. Muốn vậy, cần khuyến khích các giáo viên đại học, thành viên các viện nghiên cứu sử dụng phần mềm và phát triển phần mềm cho Việt Nam theo hướng mở. PMNM là một môi trường rất tốt cho sinh viên ngành CNTT thực hành để hiểu sâu về hệ thống máy tính, để tiếp xúc với phần căn bản nhất của máy tính, biết hệ thống hoạt động thế nào,… Đó là những điều mà họ không thể tìm thấy trong Windows. Nếu việc đào tạo CNTT của chúng ta vẫn đi theo hướng nguồn đóng thì đó chưa phải là đào tạo nhân lực có trình độ đại học vì họ không biết gì về lập trình hệ thống, không thể viết được chương trình điều khiển cho một hệ thống nhỏ mà chỉ thuần tuý là đào tạo những kỹ thuật viên”.

Thanh cho rằng tin học không phải và không thể chỉ là máy tính để bàn hay máy tính xách tay mà còn là việc điều khiển các hệ thống tự động. Bất kỳ thiết bị nào sử dụng công nghệ vi xử lý đều là tin học. Hiện nay trên thế giới, rất nhiều hệ thống điều khiển, hệ thống thiết bị nhúng (embedded) đang sử dụng nhân Linux. Máy điện tâm đồ trong các bệnh viện là hình ảnh của công nghệ vi xử lý...

Tuy một số chuyên gia tin học cho rằng không nhất thiết phải Việt hoá Linux song Thanh nghĩ khác. Theo anh, muốn xây dựng được chính phủ điện tử ở Việt Nam thì dân trí phải cao, các phần mềm phải dễ dùng. Có như vậy các công dân mới không ngại tiếp cận với máy tính và vì thế phải có hệ điều hành tiếng Việt với tài liệu hướng dẫn sử dụng đi kèm. Thanh khẳng định: “Muốn mọi người yêu thích tin học thì tin học phải phục vụ được cuộc sống của người ta”.

Chính sự khác biệt về ngôn ngữ đang là rào cản, tạo thành khoảng cách giữa người biết máy tính và người không biết máy tính. Nhiều cơ quan có những người rất giỏi, số có trình độ sau đại học không ít nhưng vì không biết tiếng Anh, lại nghĩ tin học là “cao siêu” nên ngại dùng, rồi có thái độ ngăn cản người trẻ tiếp cận. Có thể san bằng khoảng ranh đó bằng phần mềm Việt hoá, giúp phổ cập tin học.

Bắt đầu sự nghiệp mở với HanoiLUG

Với vai trò là người tập hợp, thành lập Nhóm người dùng Linux Hà Nội (HanoiLUG), Trịnh Minh Thanh cho biết: HanoiLUG gồm cả những chuyên gia về CNTT, lẫn bác sĩ,  kỹ sư, nhà báo, sinh viên,… Trước đây mọi người vẫn thường xuyên trao đổi với nhau qua các diễn đàn về PMNM trên mạng nhưng ai cũng thấy việc hội đàm “ảo” như vậy hiệu quả không cao trong khi cần phải hợp tác làm điều gì đó thiết thực, giúp người dùng máy tính ở Việt Nam tiếp cận với PMNM nên HanoiLUG ra đời.  Mục tiêu của HanoiLUG là tạo cơ hội cho những người dùng tiếp cận với PMNM  bằng nhiều phương cách khác nhau: truyền khẩu, truyền tay tài liệu, tư vấn, quảng bá PMNM trong các cá nhân, tổ chức,… Trợ giúp người dùng qua các show trình diễn, cài đặt, giới thiệu. HanoiLUG phân phối CD PMNM, tham gia các dự án CNTT thế giới qua mạng.

Các thành viên trong HanoiLUG đã dịch giấy phép GNU/GPL ra tiếng Việt, Thanh tâm sự, chưa có bản dịch nào chính thức và đầy đủ về giấy phép này, nên người dùng thường hoang mang, không hiểu bản chất của giấy phép. Còn các nhà phát triển thì có thể bóp méo nó để phục vụ lợi ích riêng. Bản dịch tiếng Việt giấy phép GNU/GPL đã được đưa lên Website của GNU tại địa chỉ: http://www.gnu.org/home.vi.html.

HanoiLUG vừa cùng một số thành viên trong cộng đồng Linux Việt Nam công bố vnlinuxCD (tên cũ KDLC - viết tắt của cụm từ “Khởi động là chạy”) - một bản Linux LiveCD dựa trên Mandrake, cho phép người dùng có thể chạy mọi ứng dụng PMNM trên đĩa mà không cần phải cài đặt vào máy tính. “vnlinuxCD” nhắm vào người sử dụng máy tính bình thường cung cấp các tiện ích về soạn thảo văn bản, làm việc với bảng tính, nghe nhạc, xem phim, làm việc với ảnh, duyệt mạng, chat với bạn bè, viết email với giao diện tiếng Việt. “vnlinuxCD” có cả chức năng điều khiển máy tính bằng giọng nói và nếu muốn, người dùng có thể cài vnlinuxCD lên ổ cứng.  HanoiLUG đang phân phối “vnlinuxCD” tại số 2 Lò Đúc, Hà Nội. Muốn tìm hiểu về cách dùng đĩa, bạn có thể vào địa chỉ http://www.vnlinux.org để tham khảo hướng dẫn sử dụng. Nếu thích, bạn có thể đăng ký tham gia cộng đồng người dùng và phát triển Linux ở Việt Nam qua website này.

Hiện nay, HanoiLUG đang âm thầm Việt hóa và phát triển các ứng dụng PMNM cho người dùng Việt Nam. Thanh tiết lộ, HanoiLUG sẽ tiến hành nâng cấp “vnlinuxCD” vào cuối năm nay.