Thương mại điện tử vì sao còn ì ạch?
THANH HUYỀN

LTS: Cách nay vài năm, khi nói tới thế kỷ 21, người ta khẳng định đó sẽ là thời đại của “nền kinh tế số” với “thương mại điện tử” là then chốt. Thông tin và các giao dịch được số hóa sẽ làm đảo lộn nền kinh tế thế giới...

Thực tế cho thấy Internet vẫn đang tạo ra vô số cơ hội phát triển kinh doanh cho những khu vực ít lợi thế có thể tham gia vào các giao dịch toàn cầu mà không cần phải bận tâm nhiều về chi phí... Làm sao để có thể tận dụng Internet mở rộng thị trường, tìm thêm cơ hội cho sản phẩm, dịch vụ của mình đã trở thành điều mà các doanh nhân, doanh nghiệp Việt Nam không thể không quan tâm.

Dù nhận thức về thương mại điện tử (TMĐT) đã có nhiều chuyển biến tích cực và đã có một số Website như: tienphong-vdc.com.vn, nynaflowers.com, goodsonlines.com... thực hiện khá thành công khâu bán hàng qua mạng, song ở Việt Nam vẫn chưa có TMĐT theo đúng nghĩa của khái niệm này...

Web TMĐT - ít cả về lượng lẫn sức hấp dẫn

Các số liệu thống kê về số trang Web ở Việt Nam hiện nay chưa chính xác. Theo trang www.vietnamwebsite.net, tính đến tháng 6/2003, danh bạ Website Việt Nam mà trang Web này đã biên tập được là khoảng hơn 6.500 và con số này có thể còn lớn hơn thế. Tuy nhiên nếu phân loại theo ngành nghề thì chỉ có khoảng 3.400 Website của doanh nghiệp. Trừ đi số doanh nghiệp có nhiều hơn một Website và tính trên tổng số doanh nghiệp đang hoạt động (khoảng 70.000) thì có khoảng 5% doanh nghiệp có Website trên mạng.

Còn nếu dùng công cụ tìm kiếm Google với từ khóa “giỏ hàng” - đặc trưng của các trang Web TMĐT - thì chỉ có thể tìm được 81 địa chỉ, bỏ những địa chỉ bị trùng lặp thì chỉ còn khoảng hơn 50 Website được xây dựng theo mô hình TMĐT. Khảo sát kỹ hơn các trang web trong số 50 Website này thì chỉ có khoảng hơn 20 địa chỉ có khả năng thu hút khách hàng qua mạng, số còn lại gần như chỉ trưng bày sản phẩm, ít chịu cập nhật thông tin.

Mặc dù bán hàng hóa và dịch vụ qua mạng chỉ là một trong số những hoạt động của TMĐT và không phải các Web TMĐT đều phải có hoạt động này song nhìn chung, các Website Việt Nam hiện nay thường thiếu thông tin, thiếu cập nhật và chưa sẵn sàng cho TMĐT. Một trong những nguyên nhân vẫn được xem như lý do chính khiến các trang Web TMĐT ở Việt Nam chưa phát huy hiệu quả là số người sử dụng Internet còn quá thấp. Điều đó chưa cho phép hy vọng về sự thành công và phát triển của TMĐT trong tương lai gần.

Ông Lê Trung Nghĩa - Giám đốc Công ty cổ phần phần mềm, thương mại điện tử Nhất Vinh - nhận định: “Hoạt động của các doanh nghiệp đang phát triển TMĐT hiện nay vẫn còn dè dặt và chưa thực hiện đủ một chu trình TMĐT vì còn thiếu những điều kiện cần như cơ sở pháp lý, hạ tầng bảo mật, thanh toán trực tuyến...".

Cơ sở pháp lý - vẫn đang soạn

Theo ông Nguyễn Thanh Hưng - Trưởng ban CNTT và TMĐT, Bộ Thương mại (cơ quan chủ trì việc xây dựng Pháp lệnh TMĐT), dự thảo thứ 6 của Pháp lệnh sẽ hoàn thành trong tháng 9 và sẽ trình Chính phủ vào cuối năm nay. Nói cách khác, ít nhất cũng phải đến giữa năm 2004, Pháp lệnh TMĐT mới được ban hành vì Chính phủ còn phải trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét... Sau khi đã có pháp lệnh, có lẽ sẽ tiếp tục phải chờ các nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành.

Chưa có Pháp lệnh TMĐT, nhiều web TMĐT không cam kết cũng chẳng yêu cầu khách hàng cam kết về trách nhiệm đối với đơn hàng đã đặt. Có những trang Web trưng bày sản phẩm khá đẹp mắt, nhưng không bán hàng bởi hứng thú của chủ doanh nghiệp đã “xẹp”!

Với vai trò là Trưởng Ban soạn thảo Pháp lệnh TMĐT, Thứ trưởng Bộ Thương mại Lê Danh Vĩnh nhận định: "Nếu căn cứ vào trình độ phát triển chung của hạ tầng cơ sở về công nghệ thông tin và bưu chính viễn thông cũng như số lượng người kết nối Internet và số người sử dụng máy tính thì việc ứng dụng và phát triển TMĐT ở nước ta mới đang ở giai đoạn đầu". Thứ trưởng thừa nhận, 3 vấn đề quan trọng nhất đối với TMĐT ở Việt Nam là chữ ký điện tử, thanh toán điện tử và vấn đề bảo mật, an toàn trong TMĐT. Xử lý được các vấn đề này thì việc giải quyết kiện tụng, tranh chấp hợp đồng... nếu có sẽ dễ dàng hơn.

Thanh toán, bảo mật, chứng thực: cùng chờ

Khâu thanh toán trực tuyến hiện cũng đang là bài toán khó giải với tất cả các Website TMĐT Việt Nam. Có thể tìm thấy trên nhiều trang Web bán hàng qua mạng dòng chữ: “Do đặc thù thanh toán tại Việt Nam nên chúng tôi chưa thể triển khai việc thanh toán qua mạng”, hoặc “Hàng sẽ được gửi đến Quý khách ngay khi chúng tôi nhận được thanh toán”. Vì chưa ai định chuẩn thanh toán cho các giao dịch trên mạng, nên các Website TMĐT thường tự xác định phương thức thanh toán riêng, phù hợp với mình. Thủ tục thanh toán thường phải thêm nhiều bước: xác nhận lại đơn đặt hàng bằng fax, e-mail, điện thoại, sau đó chờ khách hàng chuyển tiền qua bưu điện rồi mới thực hiện giao hàng. Điều đó khiến bên mua ngại tới với TMĐT, còn bên bán thì không tin lắm vào lợi ích của việc bán hàng qua mạng.

Thanh toán trực tuyến đòi hỏi người bán phải có một tài khoản chấp nhận thanh toán thẻ tại ngân hàng nào đó (Merchant Account) và thuê một nhà cung cấp dịch vụ thanh toán thẻ (Payment Gateway), còn người mua phải có thẻ tín dụng. Thế nhưng, do cả phía người bán và người mua (qua mạng Internet) đều chưa sẵn sàng, việc sử dụng thẻ chưa thành thói quen trong thanh toán nên các nỗ lực khai thác Internet đang dừng lại ở mức tiếp thị và quảng cáo cho thương mại truyền thống. Tại Việt Nam, chưa có ngân hàng hoặc tổ chức nào cung cấp dịch vụ merchant account mặc dù nhu cầu sử dụng dịch vụ này của các website Việt Nam đang tăng nhanh. Để khắc phục hạn chế này, các Website Việt Nam chỉ có thể sử dụng dịch vụ của một số ngân hàng hoặc tổ chức nước ngoài dù rằng chi phí khá cao. Hoặc làm theo cách của chipchip.com hay bancanbiet.com: cho khách hàng tạo một tài khoản theo kiểu “trả tiền trước” ngay trên Website, sau khi khách hàng nạp tiền vào tài khoản này, bên bán sẽ trừ dần tiền trong tài khoản ấy khi khách đăng ký mua hàng.

TMĐT gắn liền với những giao dịch trực tuyến, các bên tham gia phải cung cấp những thông tin nhạy cảm như: số thẻ tín dụng, password (mật khẩu), dữ liệu tài chính hoặc các dữ liệu cần được bảo vệ tốt thông qua Website cung cấp dịch vụ. Vì vậy, bảo mật là điều không thể thiếu. Thế nhưng, vấn đề bảo mật chưa được các doanh nghiệp hướng tới TMĐT quan tâm.

Bảo mật cho hệ thống mạng máy tính cần phải quan tâm nhiều hơn còn vì sự quậy phá của hacker đã vượt ra khỏi ranh giới của “thú tiêu khiển”. Theo một hacker: “Phần lớn chủ Website hoặc quản trị mạng của các hệ thống kinh doanh điện tử ở Việt Nam không quan tâm đến bảo mật, họ không nghĩ rằng chỉ một lệnh DOS (từ chối dịch vụ) đơn giản hoặc những can thiệp về nội dung có thể gây tác hại lớn cho chuyện kinh doanh của họ”. Có thể trước mắt, khi phần lớn các Website TMĐT ở Việt Nam chưa thực hiện giao dịch trực tuyến thì bảo mật chưa thật sự quan trọng, nhưng về lâu dài, khi các giao dịch TMĐT trở thành xu thế tất yếu thì nếu ít quan tâm sẽ rất khó trở bộ để tự bảo vệ mình. Đó là chưa kể, nếu muốn phát triển nhanh và mạnh, việc cung cấp hàng hóa, dịch vụ buộc phải hướng tới thị trường bên ngoài Việt Nam.

Cũng vì chưa có quy phạm nào về bảo mật nên ông Lê Trung Nghĩa tâm sự: Công nghệ thực hiện chứng thực điện tử khá đơn giản, công ty nào cũng có thể làm song không có quy định về chuẩn chung thì giải pháp bảo mật sẽ rơi vào tình trạng giống như bộ mã cho tiếng Việt: thiếu sự tương thích giữa các giải pháp.