Hướng nghiệp tin học ở các trung tâm cai nghiện:
Không thênh thang nhưng vẫn có thể là một lối ra
MỸ LỆ

Dù đối tượng tự nguyện hay bị bắt buộc thì khi tổ chức hỗ trợ cai nghiện, xã hội vẫn không thể không tính đến chuyện dạy nghề. Tại nhiều trung tâm cai nghiện, đào tạo tin học đang được xem như một hướng trong công tác hướng nghiệp, song thực tế cho thấy điều đó không dễ và nếu chủ quan, tổ chức đại trà như phong trào thì...

Những chấm sáng ở một lớp đào tạo kỹ thuật viên

Như nhiều cơ sở cai nghiện khác, Trung tâm Giáo dục, Dạy nghề và Giải quyết việc làm Nhị Xuân (Hóc Môn) của Lực lượng Thanh niên Xung phong TPHCM cũng có các lớp đào tạo về tin học và cũng như nhiều cơ sở cai nghiện khác, các học viên đều còn rất trẻ, một số đã nhiễm AIDS hoặc suy nhược đáng kể, cả thể chất lẫn tâm thần...

Sau khi được phép dự một buổi học của lớp Kỹ thuật viên 2, giờ ra chơi, tôi nán lại quan sát... Hơn một nửa học viên không ra ngoài mà ở lại rán làm cho xong bốn bài tập quy định của buổi thực hành. H.H - một học viên cho biết mình mới vào đây hai tháng. H.H đang phải học dự thính vì nhập học khi lớp đã khai giảng được một thời gian. H.H từng là sinh viên, đã biết chút ít về máy tính nên tin rằng mình có thể bắt kịp chương trình. H.H vừa tranh thủ tự ôn Word, Excel... vừa cùng với các bạn khác học lập trình Visual Basic. Khi được đưa vào đây, tuy Trung tâm dạy nhiều nghề (hớt tóc, sửa xe, may công nghiệp) và chưa dám chắc trong tương lai có thể kiếm sống bằng tin học, nhưng H.H vẫn hối gia đình xin cho mình theo học lớp này. H.H tâm sự: “Tôi đang cố gắng để không bị rớt lại và hy vọng Trung tâm sẽ mở những lớp đào tạo nâng cao để có thể học tiếp”.

H.M cũng từng là một sinh viên và đang dẫn đầu lớp, giải thích việc đăng ký học kỹ thuật viên tin học vì tin rằng mình có thể trở thành lành nghề. Theo nhiều học viên, H.M học cật lực cả trên lớp lẫn khi quay về chỗ ở và là “sư phụ” của họ trong những giờ tự học. Hiện nay, H.M đã có thể lập trình những game đơn giản. H.M bảo: "Mỗi tuần chỉ lên lớp ba buổi là quá ít vì... bên ngoài người ta học dữ lắm, tôi sợ sau này, mình không bám theo họ nổi. Tôi đang lo khi nghe nói Trung tâm chỉ tổ chức dạy nâng cao về lập trình, đồ hoạ. Phải chi Trung tâm tổ chức dạy nâng cao về phần cứng, mạng thì khi ra ngoài sẽ dễ kiếm việc (đi sửa máy cho các cửa hàng, trông coi điểm dịch vụ internet...) hơn". H.M khẳng định: Thật ra không phải ai trong lớp cũng theo kịp chương trình nhưng khi đã theo được thì không ai không đặt hy vọng vào chuyện sẽ sống được bằng nghề. M.T - một học viên khác, từng du học bốn năm về thiết kế ở Mỹ nhưng phải quay về do... nghiện, đăng ký học là để có thêm điều kiện quên ma tuý và không bị tách rời môi trường máy tính mình đã gắn bó nhiều năm. M.T dự tính sẽ đăng ký học tiếp khoá đào tạo lập trình viên và cũng rất sợ kiến thức của mình sẽ lạc hậu vì khoảng thời gian tập trung quá dài (5 năm)...

Ở Trung tâm Nhị Xuân, người nhà của học viên có thể gởi máy tính và sách vở giúp con em của mình tự học. Ngoài giờ học trên lớp, học viên tự phân nhóm, chia ca để ôn luyện kiến thức, chỉ dẫn nhau thực hành. Nhận xét về lớp đào tạo Kỹ thuật viên đặc biệt này, anh Nguyễn Trần Đăng Lâm – một trong năm giáo viên đứng lớp cho rằng: "Có lẽ do môi trường (phải tuân thủ triệt để nội quy) nên học viên ở đây lễ phép, học tập nghiêm túc và tình cảm hơn học viên bên ngoài. Tuy nhiên do ảnh hưởng của ma tuý, nhiều em có sức khoẻ và khả năng tiếp thu kém, tôi phải điều chỉnh lại giáo án, dạy phụ đạo". Anh Lâm tỏ ra băn khoăn khi đang có một số yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học: Thời gian dành cho việc tự học có phần hạn chế do phải theo lịch sinh hoạt, lịch lao động chung của toàn Trung tâm. Các em chưa được phép tiếp xúc với internet nên giáo viên phải sao lưu các trang web mẫu làm giáo cụ khi dạy thiết kế web. Hiện có khoảng 10/44 học viên có học lực vào loại khá so với những người bên ngoài, nếu học xong, được ra ngoài ngay, các em có thể tìm được việc làm, tự kiếm sống bằng khả năng của mình.

Kể về những học viên của mình, chị Nguyễn Thị Thanh Ngân - cán bộ Cơ sở Dạy nghề của Trung tâm, đồng thời là giáo viên chủ nhiệm cả hai lớp kỹ thuật viên thẳng thắn thừa nhận một khả năng không thể loại trừ: Một vài học viên đăng ký học để né tránh lao động. Thế nhưng, đa số còn lại đều rất ham học vì tin đó là lối ra cho tương lai của mình. Vừa rồi, có một học viên được ra trại trước khi khoá học kết thúc đã đề nghị xin được ở lại để học cho xong, lúc ra ngoài có bằng đi xin việc. Một học viên khác, học song song hai chương trình – bổ túc văn hoá THPT và kỹ thuật viên tin học, khi được yêu cầu tạm nghỉ khoá học kỹ thuật viên để dồn sức cho việc ôn thi tốt nghiệp THPT đã từ chối vì sợ việc học nghề gián đoạn, không có bằng, sau này không thể xin việc. Ngay cả những trường hợp bị AIDS cũng vẫn nỗ lực học tập như mọi người cho đến khi thật sự kiệt sức...

Và những băn khoăn giữa phổ cập với dạy nghề

Trung tâm chữa bệnh Phú Văn thuộc Sở Lao động - Thương binh - Xã hội TPHCM (Sở LĐTBXH) hiện có khoảng 2.300 học viên. Trong đó, chỉ có chừng 200 học viên là đối tượng tự nguyện, số còn lại thuộc diện bị bắt buộc cai nghiện. Giống như nhiều trung tâm cai nghiện khác, Phú Văn cũng tổ chức những lớp đào tạo về tin học, nhưng chỉ có một giáo viên với 19 máy. Mỗi năm Phú Văn mở khoảng tám lớp tin học căn bản, tin học văn phòng. Mỗi lớp dạy từ 18 - 20 học viên trong hai tháng rưỡi. Theo thống kê của Phòng Tổ chức - Tài chính, khoảng 30% học viên của trung tâm từng được học tin học và như ông Trần Văn Vĩnh - Phó phòng, xác nhận thì: Vì thời gian ở tại đây đến năm năm, nên sau khi học tin học, nhiều em chuyển sang học... những nghề khác.

Nếu trước kia, chỉ tổ chức cho học viên lao động theo hướng “lao động trị liệu” thì hiện nay, do thời gian tập trung cai nghiện kéo dài nên Phú Văn và nhiều trung tâm cai nghiện khác phải tổ chức lại hoạt động theo hướng “lao động sản xuất”, học viên phải làm việc để có thể nuôi mình trong thời gian bị buộc tập trung. Cũng vì vậy, việc tổ chức giảng dạy tin học như đào tạo nghề sẽ rất khó khả thi, bởi kinh phí được cấp không đủ đáp ứng hết nhu cầu. Năm 2002, Phú Văn được cấp 46 triệu đồng, chỉ mở được sáu lớp tin học miễn phí, dạy cho 99 học viên. Năm nay, với 111 triệu được cấp, Phú Văn dự kiến dạy tin học cho 446 học viên... Trong thực tế, khó khăn về kinh phí chỉ có thể khắc phục nếu như chương trình đào tạo thoả mãn nhu cầu học nghề, tạo ra việc làm. Nhiều học viên bảo rằng, gia đình họ sẽ cố gắng đóng học phí nếu như các khoá giảng dạy tin học thật sự là một cơ hội về nghề nghiệp.

Rõ ràng là sẽ rất lãng phí khi thời gian tập trung kéo dài nhưng chỉ tổ chức dạy tin học cơ bản hơn hai tháng rồi thôi. Anh Lư Nguyễn Minh Tuấn - giáo viên tin học duy nhất ở Phú Văn hy vọng khi trường dạy nghề tại đây xây xong, việc đầu tư cho công tác dạy nghề tin học sẽ bài bản hơn. Anh Tuấn cho biết, Trung tâm đang phối hợp với trường Công nhân Kỹ thuật dạy nghề TPHCM để xây dựng chương trình đào tạo nghề bậc 3/7. Đến lúc đó, sẽ phải xem xét kỹ hơn về “đầu vào” để đầu tư tập trung chứ không làm đại trà như hiện nay. Bên cạnh đó, không thể không tính đến “đầu ra”, đặc biệt là giải quyết việc làm tại chỗ.

Không chỉ riêng anh Tuấn mà nhiều học viên cũng như gia đình họ cũng đang mong được đào tạo kỹ càng hơn về tin học. N - một học viên nam đang theo học lớp Tin học văn phòng nâng cao mong Trung tâm sẽ mở nhiều lớp nâng cao như một cách tạo điều kiện cho những người muốn đi theo lĩnh vực tin học. Còn T - một học viên nữ cho biết mình đã đóng thêm tiền để… học lại lớp văn phòng nâng cao trong khi chờ lớp mới, cho khỏi quên những gì đã học...

Tương lai thế nào là do cách tổ chức

Ông Nguyễn Thành Thủ - Phó chủ nhiệm Cơ sở Dạy nghề của Trung tâm Nhị Xuân cho biết: "Hàng năm, chúng tôi mở từ 10 - 15 lớp tin học căn bản, tin học văn phòng cho khỏang 400 học viên. Lớp Kỹ thuật viên chỉ mới mở năm ngoái (lớp 1) và năm nay (lớp 2) với gần 100 học viên. Chúng tôi cũng đã bàn bạc với Trung tâm Tin học Thành đoàn TPHCM mở thêm lớp Lập trình viên quốc tế Thành đoàn- Aptech vào đầu tháng 9. Hiện nay đã có 22 em đăng ký theo học lớp này. Chương trình giảng dạy tin học được nâng cao là vì những thay đổi trong thực tế: Trước kia, các em chỉ cai nghiện trong 6 tháng, thời gian dành cho việc học không bao nhiêu nên dạy tin học văn phòng ngắn ngày là phù hợp nhất. Còn hiện nay, khi thời gian cai nghiện kéo dài đến 5 năm, số học viên có trình độ học vấn cao (phổ thông trung học, đại học) ngày càng nhiều thì việc tổ chức hướng nghiệp phải tổ chức lại cho phù hợp với thời gian, nhu cầu của các em... "Cũng theo ông Thủ, việc tổ chức giảng dạy tin học cho học viên tại đây nhằm ba mục tiêu: Giúp các em quên ma tuý, củng cố kiến thức, tạo cơ hội vào đời. Tuy hướng nghiệp là mục tiêu thứ ba nhưng ông Thủ có vẻ lạc quan về các lớp kỹ thuật viên, lập trình viên vừa mở. Năm nay, Lực lượng Thanh niên Xung phong sẽ xây dựng một khu công nghiệp gần Trung tâm Nhị Xuân và với ông Thủ: Mở những lớp vừa kể là một động tác nhằm "đón đầu”, tìm kiếm việc làm cho các em ngay từ trong “nhà” (môi trường Thanh niên Xung phong).

Mặt khác, cũng cần lưu ý rằng vì nhiều lý do, việc tổ chức dạy nghề tin học cho học viên cai nghiện không phải ở đâu cũng thuận lợi. Là chuyên viên tư vấn giáo dục của Công ty TNHH Điều dưỡng và Cai nghiện ma tuý Thanh Đa – một nơi đã từng tổ chức dạy nghề tin học cho học viên nhưng nay đang tạm ngưng - ông Đinh Ngọc Sơn giải thích lý do: "Do quá tải vì có tới 170 học viên. Nhu cầu học nghề tin học của học viên lớn nhưng sức đầu tư của chúng tôi có hạn. Việc quản lý, bảo dưỡng máy móc gặp một số khó khăn nên trong tháng 9, chúng tôi sẽ thuê mặt bằng khác để xây dựng một khu dạy nghề, trong đó có dạy nghề tin học. Học viên nào có nhu cầu học thì gia đình sẽ gửi máy vào cho các em tự bảo quản và sử dụng. Công ty sẽ mời giáo viên từ trung tâm dạy nghề đến dạy và trung tâm này cấp bằng. Đã có khoảng 30 em đăng ký...".

Góp cho chuyện dạy nghề tin học ở các trung tâm cai nghiện, Ni sư Thích Nữ Lệ Phát - trụ trì chùa Châu An, Gò Vấp, TPHCM tâm tình: "Cuối năm 2001, sau khi có chương trình “Ba giảm”, tôi và Phật tử đã nhiều lần đến thăm, tặng quà cho các trung tâm cai nghiện của Sở LĐTBXH như Phú Văn, Bình Đức, Đức Hạnh, Trọng Điểm. Cai nghiện, chữa bệnh xong rồi dạy nghề, tạo công ăn việc làm cho học viên là một định hướng đúng bởi nếu không, khi được về, các em không thể tự nuôi mình, sẽ tiếp tục là gánh nặng cho xã hội và dễ tái nghiện".

Cũng vì vậy, ngoài việc tặng hơn một tỷ đồng cho xây dựng cơ sở vật chất phục vụ sinh hoạt ở các trung tâm, khi Sở LĐTBXH đề nghị hỗ trợ phương tiện dạy nghề, chùa Châu An đã gởi tặng thêm 50 máy may - máy vắt sổ, 10 bộ máy tính. Tuy nhiên trong chuyện dạy nghề, các ni sư vẫn thấy cần quan tâm đến nhu cầu của học viên và khả năng giải quyết việc làm tại chỗ cho họ. Với việc dạy nghề may, chúng ta có thể mở một xí nghiệp và không khó lắm nếu muốn tìm đơn đặt hàng. Song đào tạo nghề tin học khó giải quyết việc làm hơn đào tạo nghề may. Nếu thời gian tập trung chỉ hai năm, việc dạy tin học cơ bản, tin học văn phòng có thể phù hợp vì học xong, ra ngoài các học viên có thể tiếp tục học thêm rồi đi làm. Còn bây giờ khi thời gian tập trung dài hơn, việc đào tạo phải khác trước để các học viên có thể tự kiếm sống bằng nghề đã học.

Ni sư Thích Nữ Lệ Phát nhận xét: "Được đào tạo nghề về tin học là nhu cầu của nhiều học viên nhưng phải tính thật kỹ. Tính được thì hoàn toàn có thể tranh thủ sự hỗ trợ của xã hội. Có lẽ những trung tâm gần TPHCM như: Nơ Trang Long, Nhị Xuân sẽ làm được việc này trước vì có nhiều điều kiện thuận lợi hơn...".

TOÀN CẢNH TRUNG TÂM PHÚ VĂN

ANH LƯ NGUYỄN MINH TUẤN