“Cuộc tình” Linux – Windows
Nguyễn Hoàng Vinh ( TGA Team)

Ngày nay, để đáp ứng các nhu cầu khác nhau của người dùng, Microsoft và RedHat... đã tạo ra rất nhiều phiên bản hệ điều hành (HĐH) khác nhau. Đối với giới “vọc sĩ”, việc cài một HĐH nào đó không chỉ là để sử dụng mà cái chính là được... “vọc”: Được tìm hiểu, được khám phá những nét đặc trưng, những điểm mạnh yếu của những HĐH đó.

Bài viết này chia sẻ một ít kinh nghiệm của tác giả trong quá trình chíp các HĐH. Xin mách bạn chút kiến thức để thử chíp cho “cuộc tình” giữa cô nàng Juliet-Linux đỏng đảnh với anh chàng Romeo-Windows khó chịu…

Trước tiên, bạn nên biết (hay nhớ) rằng quá trình cài đặt đôi khi gây ra mất dữ liệu. Vì vậy, việc quan trọng nhất là sao lưu toàn bộ dữ liệu của bạn đến một nơi an toàn. Sau đó, đến việc phân vùng ổ đĩa, chuẩn bị “nhà” cho HĐH mới: Bạn có thể thực hiện dễ dàng nhờ giao diện trực quan và thân thiện của tiện ích Partition Magic (http://www.powerquest.com/).

Lưu ý: Nên cài các HĐH theo thứ tự thời gian mà từng phiên bản đó ra đời, để tránh các trục trặc xảy ra khi “anh” không nhận ra “em” :-).

Thường thì máy bạn đã được tạo sẵn một phân vùng Primary C và phân vùng mở rộng (Extended Partition) trên đó có các ổ đĩa logic như D, E...

Cấu hình máy tối thiểu để có thể cài HĐH ít nhất cũng phải PIII 600MHz 128MB RAM, ổ cứng 20GB để có thể cài hai HĐH trở lên.

Chuẩn bị sẵn các đĩa driver, đĩa sao lưu, đĩa mềm để làm đĩa khởi động và... nước uống để giải khát trong khi chờ đợi, cùng cả khăn tay để lau mồ hôi nếu có trục trặc xảy ra trong quá trình cài đặt.

Do bài viết có tính chất tổng quát nên ở đây, tôi chỉ liệt kê một số trường hợp gặp phải khi các bạn thực hiện việc cài đặt đa hệ điều hành:

Trường hợp 1: Máy đang chạy Win9x

Trường hợp này khá đơn giản, bạn đã có sẵn nền móng khá tốt, giờ chỉ việc tạo thêm Logical Drive D trên phân vùng mở rộng (nếu chưa có ổ D).

Sau đó, cài một HĐH thứ hai thuộc dòng Windows như 2000, XP, hay Linux:

- Cài Windows: Boot từ đĩa CD khởi động của Windows, và thực hiện theo các chỉ dẫn trên màn hình để cài đặt như bình thường. Lưu ý: Khi chương trình setup báo chọn nơi để cài thì bạn chọn một partition khác C (như D hoặc E, thường là E). Điều quan trọng là: Nếu muốn Win9x truy cập vào được phân vùng Windows, bạn nên format phân vùng Windows ở dạng FAT32.

- Cài Linux: Hướng dẫn từng bước để sử dụng tốt chương trình.

Trải qua nhiều thăng trầm biến đổi, Linux đang dần trở thành một hệ điều hành thân thiện, thu hút nhiều người dùng nhờ vào nhiều lợi thế của nó như: không đòi hỏi cấu hình máy cao, mã nguồn mỡ, và quan trọng nhất là miễn phí hoàn toàn. Để cài Linux, chúng ta sẽ sử dụng bản Mandrake Linux 9.1 (có thể tìm thấy ở các cửa hiệu dịch vụ vi tính), do Công ty Mandrake phát triển, gồm ba CD chứa các công cụ, và rất nhiều phần mềm chạy trong Linux.

Bạn hãy chuẩn bị sẵn sàng để có thể đối mặt với các trục trặc trong lúc cài đặt nhé. Nào, hãy bỏ đĩa CD1 vào ổ, khởi động lại máy, boot từ CD và bắt đầu:

Bước 1: Ấn Enter để bắt đầu quá trình cài đặt.

Bước 2: Lựa chọn ngôn ngữ. Nhấp chuột vào vùng Asia và chọn Vietnam để hiển thị ngôn ngữ tiếng Việt. Mandrake 9.1 đã hỗ trợ và Việt hóa khá đầy đủ phiên bản tiếng Việt cho Linux, giúp bạn dễ dàng làm quen với hệ điều hành đầy triển vọng này.

Bước 3: Chấp nhận các điều khoản của nhà sản xuất. Hãy đọc kỹ bản quy định của Mandrake và chọn mục Chấp Thuận để tiếp tục.

Bước 4: Tiếp theo là các thông tin cấu hình hệ thống. Chọn loại chuột thích hợp trong danh sách, nếu chuột bạn là lọai có scroll thì chọn Generic PS2 WheelMouse, tùy chọn. Chuẩn thích hợp cho hầu hết các loại chuột hai nút ấn trên thị trường hiện nay.

Bước 5: Linux là hệ điều hành có độ ổn định và bảo mật thuộc loại cao nhất so với các HĐH hiện nay. Tại đây, Mandrake đã thiết lập sẵn cho ta bốn mức độ bảo mật tùy thuộc vào yêu cầu và chức năng của máy:

- Chuẩn: Đây là mức thiết lập mặc định của Mandrake, là cấu hình chuẩn đáp ứng yêu cầu của một người dùng bình thường.

- Cao: Có thêm một số tính năng về bảo mật và hạn chế bớt các quyền của người dùng thông thường.

- Cao hơn: Mức này dùng để thiết lập cho các máy chủ mạng, có trang bị sẵn tường lửa, quản lý chặt chẽ các kết nối đến máy chủ. Đây là thiết lập ngầm định nếu bạn cài hệ thống dưới dạng một máy chủ web.

- Hoang tưởng: Tất cả các tiến trình đều được đóng hoàn toàn, cấm tất cả các kết nối vào và ra khỏi hệ thống. Đây là mức bảo mật cao nhất của Mandrake.
Tại đây, ta chọn cấu hình chuẩn và tiếp tục.

Bước 6: Phân chia partition, tạo khoảng trống cần thiết cho hệ điều hành.

Có hai tùy chọn, ta chọn tùy chọn thứ nhất là “dùng không gian trống”, hệ thống sẽ tạo ra phân vùng mới cho Linux dựa trên không gian trống còn lại trên đĩa cứng của bạn, và quá trình sẽ được thực hiện tự động. (Tùy chọn thứ hai dành cho người dùng nhiều kinh nghiệm, tại đây bất cứ một sai sót nào trong việc thực hiện phân vùng một cách thủ công sẽ dẫn đến mất mát dữ liệu đấy!)

Linux đòi hỏi ba phân vùng: Một để lưu các thông tin khởi động (phân vùng boot), một để chứa các file tráo đổi cần thiết (phân vùng swap) - nên chọn swap có dung lượng gấp đôi bộ nhớ hệ thống, và cuối cùng là phân vùng để chứa các dữ liệu - nên chọn khoảng 5GB. Do quá trình phân vùng của Linux có thể xảy ra hư hỏng, bạn nên chọn tùy chọn thứ nhất, và sang bước kế tiếp.

Bước 7: Lựa chọn các gói cài đặt.

Trạm làm việc:

- Văn phòng: Các ứng dụng văn phòng tương tự như bên Windows, như bộ KOffice, Konquerors để lướt web, KMail để check mail,...

- Trò chơi: Linux có sẵn rất nhiều trò chơi hay và trí tuệ cho bạn giải trí sau những giờ làm việc căng thẳng.

- Đa phương tiện: Cài đặt các tiện ích để xem phim, nghe nhạc...

- Internet: Các công cụ, các thiết lập cấu hình cần thiết để bạn có thể truy cập Internet.

- Máy tính mạng: Gồm các giao thức cần thiết để trở thành một máy trạm, các giao thức mạng...

- Cấu hình: Các công cụ cần thiết để thiết lập sửa xóa cấu hình cho hệ thống (dành cho người dùng nhiều kinh nghiệm).

- Khoa học: Các chương trình hỗ trợ trong việc tính toán, nghiên cứu... Bạn có thể xem thêm thông tin về các gói cài đặt trong mục Trợ giúp.

Nếu là người dùng thông thường, bạn chọn các gói cần thiết ở mục Trạm làm việc; đối với việc cài đặt một máy chủ web sẽ có thêm các bộ phần mềm khác như WebServer FTP Server, Database, FireWall...

Linux có sẵn rất nhiều giao diện đồ họa khác nhau do nhiều nhóm phát triển, mạnh nhất và có cộng đồng hỗ trợ nhiều nhất là KDE và GNOME.

KDE mô phỏng theo giao diện của Windows, còn GNOME thì theo MAC.

Bạn có thể chọn cả hai kiểu cũng được nhưng tôi thích KDE hơn (tại quen Windows rồi). Sau khi thu thập đủ thông tin, giờ bạn có thể thư giãn rồi đấy. Hệ thống sẽ bắt đầu tiến trình cài đặt, tùy cấu hình máy có thể mất khoảng 25–40 phút. Việc của bạn bây giờ chỉ là chờ bỏ đĩa tiếp theo khi hệ thống yêu cầu mà thôi.

Bước 8: Thiết lập mật khẩu root. Trong Linux, root là tài khoản có quyền cao nhất, toàn quyền kiểm soát tất cả các tài nguyên của hệ thống. Bạn đặt password cho user root - password này phải có chiều dài ít nhất là sáu ký tự. Xong, bạn tiếp tục sang bước 9.

Bước 9: Tạo tài khoản người dùng. Để bắt đầu một phiên làm việc mới, bạn phải có tài khoản truy cập và “kẻ” có quyền tạo tài khoản đó là root. Do tính chất bảo mật của mình và cũng để hệ thống được an toàn, tránh các sơ sót do người dùng gây ra, Linux khuyến cáo bạn tạo cho mình một người dùng thông thường để thực hiện các phiên làm việc.

Nhập các thông tin về người dùng mới, tên truy cập và mật khẩu, biểu tượng vui:

Bước 10: Chọn giao diện đồ họa. Nếu chỉ có một tài khoản truy cập, bạn nên chọn tính năng đăng nhập tự động để rút ngắn thời gian hệ thống khởi động.

Bước 11: Thiết lập cấu hình cho các thiết bị phần cứng các thông tin hệ thống.

Điểm chung của các hệ thống Linux là việc thiết lập driver cho các thiết bị chính là bước gian nan nhất. Tuy vậy, với Mandrake, việc này đã được giảm thiểu tối đa do đã kèm theo một thư viện rất nhiều driver built-in cho nhiều thiết bị phần cứng khác nhau.

Trong phần lớn các trường họp, hệ thống sẽ tự động nhận diện các thiết bị và thiết lập cấu hình chuẩn.

Ở đây, xin hướng dẫn các bạn thiết lập cấu hình cho card đồ họa (như trong hình: card đồ họa chưa được nhận diện). Bạn hãy nhấp chuột vào nút cấu hình ở bên phải:

- Trước hết, chọn Monitor. Nếu monitor của bạn không nằm trong các hiệu đã được liệt kê sẵn, bạn chọn Monitor chuẩn chung – các loại Monitor 17 inch đều hiển thị tốt ở độ phân giải 1024x768.

- Tiếp theo, chọn đến card VGA: Chọn trong danh sách hiệu card của bạn và nhấp tiếp theo: thiết lập độ phân giải, độ sâu màu cho màn hình làm việc của bạn.

Ngoài ra, còn một phần cũng không kém phần quan trọng: Chọn trình điều khiển khởi động cho hệ thống. Ở đây, tôi chọn LILO với menu đồ họa.

Phần lớn các bạn đã có sẵn một hoặc nhiều hệ điều hành Windows trên máy của mình nên khi cài thêm Linux, LILO của Linux sẽ đảm nhiệm phần quản lý khởi động luôn cho Windows. Khi Linux có hỏi cài Boot Loader vào đâu, lúc này bạn có hai tùy chọn. Nhớ chọn install vô sector đầu tiên của phân vùng Boot (first sector of Boot Partition). Nếu bạn chọn cài vô bản ghi khởi động chính (master boot record) thì Boot Loader của LILO sẽ ghi đè lên phần của Win đó, sau này có thể gặp khó khăn khi bạn không dùng Linux nữa.

Tại đây, bạn đã có thể nhấp vào nút tiếp theo để hoàn tất cấu hình cho LILO.
Quá trình cài đặt cho Linux đã xong, bây giờ bạn có thể tận hưởng những niềm vui với HĐH mới!

Trường hợp 2: Máy đã có Win 2000 hoặc XP

Nếu bạn dự định cài thêm Win2000/XP thì cũng thực hiện như trường hợp 1. Nhớ phải cài các HĐH khác nhau lên các partition khác nhau.

Nếu muốn cài Win9x, bắt buộc bạn phải cài lên một Primary Partition.

Đây là lúc cần phải dùng đến Partition Magic (PM): Mở PM, tạo một phân vùng Primary mới và chọn chức năng Active Primary Partition (bắt buộc ta phải làm vậy, WinME mới chịu chạy do nó là “đàn anh” mà không cho làm Primary thì không chịu >_<). Sau đó, tiến hành cài đặt như bình thường.

Nếu bạn không set Active cho partition của WinME thì khi khởi động lên, sẽ chỉ thấy được một HĐH duy nhất vì WinME “em chả” đấy!
Sau khi cài đặt xong, trình quản lý boot của Windows sẽ có thêm tùy chọn cho bạn chọn HĐH để khởi động.

Cài Linux: Xem hướng dẫn ở Trường hợp 1.

Trường hợp 3: Máy đã có hai HĐH trở lên (9x và 2000/XP)

Cách làm tương tự như ở Trường hợp 1.

Nếu biết sắp xếp, Windows và Linux cũng có thể chung sống hòa thuận với nhau được đấy. Điều mấu chốt chính là phải cài mỗi HĐH trên một partition khác nhau và phải biết được HĐH nào buộc phải cài lên Primary Partition, HĐH nào có thể cài lên Logical Partition trên Extended Partition. Xin nhắc lại lần nữa: Điều rất quan trọng là phải luôn sao lưu dữ liệu của bạn mỗi khi thực hiện bất cứ một thay đổi phần cứng hay phần mềm nào.

Khắc phục sự cố

Tuy nhiên, “cuộc tình” giữa Windows với Linux không phải lúc nào cũng suôn sẻ như ta tưởng. Sẽ có lúc bạn rơi vào tình huống là chỉ vào được Win mà không vào được Linux. Nguyên nhân của những trục trặc này thường là:

- Bạn đang có Win9x tại ổ C và đã cài Linux thành công. Nhưng do Win 98 bị lỗi, bạn cài lại Win9x; kết quả là bạn chỉ vào được Win9x và không vào được Linux.

Đó là hai trường hợp điền hình nhất mà các bạn có thể sẽ gặp phải. Để giải quyết, các bạn có thể làm như sau:

1) Để tránh mất mát dữ liệu, trước hết bạn phải sao lưu lại các dữ liệu của HĐH đang chạy. Bạn có thể thực hiện việc sao lưu bằng Ghost for DOS, hoặc Ghost for Win cũng được - quá trình thực hiện hoàn toàn tương tự nhau. Ghost có các chức năng như tạo file Image từ Disk hoặc Partition. Điều đặc biệt là Image do Ghost tạo ra hoàn toàn giống như cấu trúc của nguồn, kể cả Master Boot Record. Lưu ý: Bạn nên đặt image ở một partition khác. Ngoài ra, Ghost cũng có chức năng nén khá tốt, nên bạn nhớ chọn tính năng này để giảm kích thước các file Image do Ghost tạo ra. Khi đã thực hiện xong quá trình backup, bạn có thể yên tâm mà... “vọc”.

2) Sau khi cài thêm một HĐH, máy bạn không thể nào boot vào HĐH cũ. Tại sao vậy? Do khi cài đặt HĐH mới, bảng ghi khởi động (Master Boot Record) đã bị ghi đè lên bởi HĐH mới nên bạn không thể nào boot vô HĐH cũ được. Trường hợp này, đơn giản nhất là bạn hãy cài Boot Magic vào.

BootMagic sẽ tự động nhận dạng các phân vùng có khả năng khởi động được và Add vô. Ngoài ra, bạn có thể làm một cách thủ công bằng cách nhấn vào nút Add trên màn hình Boot Magic. (Boot Magic hoàn toàn không ảnh hưởng gì đến Boot Loader của Linux và Windows, nó chạy hoàn toàn độc lập và tự động cập nhật các HĐH mỗi khi bạn cài thêm HĐH mới vào.)

3) Sau đây là cách phục hồi Boot Loader của Windows nếu bạn không muốn dùng Linux nữa, cùng cách phục hồi Boot Loader của Linux nếu sau khi cài thêm một Windows mà bạn không vô Linux được:

- Phục hồi Boot Loader cho Win: Dùng bất cứ đĩa khởi động nào để khởi động vô DOS. Nếu chưa có, hãy vào Windows và tạo một đĩa mềm khởi động (start up disk). Tại dấu nhắc DOS, bạn gõ lệnh “fdisk /mbr” (không có dấu nháy nhé) lệnh này sẽ làm cho Boot Record của Windows trở lại như bình thường. Thế là bạn có thể vào được Windows rồi đấy!

- Phục hồi Boot Loader cho Linux: Trường hợp này có thể gặp phải khi bạn đã có một Windows và Linux, song bạn lại cài thêm một Windows nữa, khiến cho bạn chỉ có thể vô được Windows thôi. Để khắc phục, bạn bỏ đĩa 1 trong bộ ba đĩa của Mandrake vào máy, khởi động từ đĩa này. Bạn còn nhớ màn hình đón chào lúc đầu không? Ấn F1 nhé, chờ chút cho dấu nhắc hiển thị, bạn đánh vào lệnh “rescue”. Chọn tiếp tùy chọn Reinstall Boot Loader, xong Restart. Giờ bạn có thể vào được cả ba HĐH luôn rồi đó!

 Qua bài này, các bạn thấy cài nhiều HĐH dễ hay khó nào :)?